Lịch sử phát triển của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn ở Việt Nam

Sau những khái niệm, chúng ta cùng nhìn lại lịch sử phát triển của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn ở Việt Nam bắt đầu từ sau chiến tranh, để có thể nói về xu hướng phát triển hiện tại và trong tương lai. Sự phát triển của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn ở Việt Nam có thể chia thành ba giai đoạn chính. 

Giai đoạn sau chiến tranh 

Giai đoạn đầu (sau chiến tranh), từ những hoang tàn do các cuộc chiến xâm lược gây ra, ưu tiên của quốc gia là xây dựng lại cơ sở hạ tầng thiết yếu  như trường học, bệnh viện và đường sá. Trong thời gian này, ít chú trọng đến các yếu tố về nghệ thuật hay kiến trúc điểm nhấn mà tập trung vào công năng và bổ sung gấp các công trình thiết yếu, cần thiết. 

Bách hóa tổng hợp và Bệnh viện Bạch Mai. Nguồn: Internet.

Giai đoạn từ năm 2000 đến nay

Tới Giai đoạn thứ hai từ đầu những năm 2000 tới nay,Việt Nam trải qua quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Các thành phố như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã chứng kiến ​​tốc độ phát triển chóng mặt của các tòa nhà, khu đô thị mới và không gian công cộng với sự tập trung nhiều hơn vào kiến trúc điểm nhấn. Đi cùng với đó là sự tăng dần của nhu cầu tạo thêm các công trình kiến trúc điểm nhấn cũng như các tác phẩm nghệ thuật để nâng tầm không gian cảnh quan; thu hút đầu tư về bất động sản; du lịch… Những thay đổi này đánh dấu nhận thức ngày càng tăng của xã hội; các chủ đầu tư về tầm quan trọng của các công trình nghệ thuật, kiến trúc điểm nhấn trong kiến trúc cảnh quan ở các đô thị hiện đại ngày nay.

Khu đô thị Ecopark_Một trong những đô thị hiện đại đầu tiên ở Việt Nam đi đầu trong thiết kế xanh, bền vững. (Nguồn: Internet.)

Giai đoạn công nghệ số và trí tuệ nhân tạo 

Trong tương lai gần với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số, việc thiết kế các công trình kiến ​​trúc, nghệ thuật điểm nhấn đã bước vào một giai đoạn mới (Giai đoạn thứ ba). AI cho phép các kiến trúc sư có thể kết hợp nhiều hơn và nhanh hơn những ý tưởng, phong cách, giúp việc thiết kế các công trình với concept ấn tượng, tính thẩm mỹ cao trở nên dễ dàng hơn. Tuy nhiên, để bắt kịp xu hướng thiết kế trên thế giới, các công trình kiến ​​trúc điểm nhấn của Việt Nam không chỉ tập trung vào tính thẩm mỹ và công năng mà còn phải đưa được các yếu tố phát triển bền vững ứng dụng vào công trình; đáp ứng và phù hợp với các nhu cầu về phát triển bền vững môi trường và xã hội.

Theo cuốn “Sustainable Architecture and Urbanism: Concepts, Technologies, Examples” của Dominique Gauzin-Müller (2002),Kiến trúc và quy hoạch đô thị bền vững tập trung vào các khái niệm nền tảng và nguyên tắc chỉ đạo nhằm mục đích giảm thiểu tác động đến môi trường của các công trình và không gian đô thị. 

Phương pháp tiếp cận này nhằm tạo ra các tòa nhà và thành phố có trách nhiệm hơn với môi trường, tiết kiệm năng lượng và có ý thức về tài nguyên. Bằng cách ưu tiên các chiến lược giảm thiểu tác hại sinh thái, các kiến ​​trúc sư tích hợp các công nghệ như hệ thống tiết kiệm năng lượng, sử dụng vật liệu tái tạo và thiết kế thích ứng với khí hậu. Một loạt các nghiên cứu điển hình nêu bật những nỗ lực này, chứng minh cách thức áp dụng các hoạt động bền vững trong nhiều bối cảnh khác nhau. 

Ngoài các khía cạnh kỹ thuật, kiến ​​trúc bền vững còn giao thoa với các mối quan tâm xã hội và kinh tế rộng lớn hơn. Thiết kế các công trình thân thiện với môi trường không chỉ nhằm mục đích giảm mức tiêu thụ năng lượng mà còn nhằm thúc đẩy không gian lành mạnh hơn, đáng sống hơn cho cộng đồng. 

Mối quan hệ giữa tính bền vững của môi trường và xã hội ngày càng trở nên quan trọng vì quy hoạch đô thị bền vững thúc đẩy các không gian hòa nhập phục vụ cho nhiều nhóm dân cư khác nhau đồng thời hỗ trợ khả năng phục hồi kinh tế lâu dài. 

Bằng cách giải quyết cả khía cạnh môi trường và xã hội, các chiến lược thiết kế bền vững góp phần tạo ra các thành phố không chỉ cân bằng về mặt sinh thái mà còn bền vững về mặt xã hội và kinh tế, cuối cùng định hình một môi trường xây dựng có khả năng phục hồi và có trách nhiệm hơn.

The Oasys, Mask Architects

Biểu tượng Sky Oasis Ecopark

Lấy ví dụ về công trình kiến trúc điểm nhấn ở Sky Oasis Ecopark Việt Nam. Công trình được lấy cảm hứng từ dự án các trạm làm mát cho Đảo nhiệt đô thị Abu Dhabi “Oasis system” của Mask Architects để thấy được những hạn chế trong ứng dụng thiết kế bền vững vào công trình ở Việt Nam. 

Với trình độ và công nghệ triển khai của mình, các kiến trúc sư Việt Nam đã có thể thiết kế thi các công công trình kiến trúc điểm nhấn ấn tượng có độ khó cao như này. Nhưng vì nhiều lí do như tổng mức đầu tư, nhận thức chưa đủ về thiết kế bền vững, công trình mới chỉ ưu tiên tính bền vững kết cấu và tính thẩm mỹ truyền thống thay vì tích hợp cả những thiết kế phát triển bền vững như ở concept gốc đã ứng dụng các tấm pin năng lượng mặt trời trên nóc, hay hệ thống thu, tái chế nước mưa cho hệ thống phun sương giảm nhiệt đô thị….

The Oasys, Mask Architects (Sơ đồ thể hiện những công nghệ chính trong thiết kế bền vững của Mask Architect như hệ thống phun sương, hệ thống pin năng lượng mặt trời, hệ thống thu, tái chế nước mưa)

Từ ví dụ trên có thể phần nào thấy được sự khác biệt giữa những thiết kế kiến trúc điểm nhấn của các kiến trúc sư trên thế giới với những thiết kế ở Việt Nam thường mới chỉ tập trung vào yếu tố thẩm mỹ thay vì những thiết kế toàn diện gồm cả thẩm mỹ, công năng và ứng dụng các tiêu chí phát triển bền vững. 

Mặc dù vậy, kiến trúc điểm nhấn có tương lai phát triển rất sáng ở Việt Nam do mang nhiều lợi thế trong việc ứng dụng các tiêu chí phát triển bền vững do có quy mô nhỏ gọn hơn các công trình kiến trúc chính, nên dễ dàng ứng dụng các vật liệu và công nghệ bền vững,với thời gian thu lại kết quả nhanh hơn. 

Từ đó góp phần lan toả, tạo ra các ví dụ trực quan có thể nâng cao nhận thức giữa các kiến ​​trúc sư, nhà đầu tư và công chúng về các thiết kế bền vững, bảo vệ môi trường trong thời buổi các tác động do biến đổi khí hậu ngày càng tăng và nặng nề hơn rất nhiều.

Cổng chào thời gian Bà Nà Hill

(Một ví dụ cho khả năng tích hợp kiến trúc truyền thống với các đường nét phá cách, hiện đại trong thiết kế) 

Xu hướng phát triển trong tương lai của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn trong kiến trúc cảnh quan ở Việt Nam là sự tích hợp giữa hai yếu tố bảo tồn phát huy các giá trị di sản văn hoá; di sản kiến trúc và ứng dụng các tiêu chí phát triển bền vững vào trong thiết kế thực tiễn.

Xu hướng này bao gồm việc kết hợp các yếu tố kiến ​​trúc truyền thống của Việt Nam với các thiết kế bền vững hiện đại để tạo ra các công trình tôn vinh văn hoá truyền thống trong khi vẫn đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững của hiện tại và tương lai. Kết quả của xu hướng này là sự kết hợp hài hòa giữa cũ và mới, củng cố di sản văn hóa, thúc đẩy tính bền vững của môi trường và nâng cao chất lượng thẩm mỹ cũng như công năng của không gian đô thị. Nếu không tập trung nhiều hơn vào tính bền vững, kiến trúc điểm nhấn Việt Nam có nguy cơ tụt hậu so với các xu hướng kiến ​​trúc toàn cầu và có thể bỏ lỡ nhiều cơ hội đóng góp có ý nghĩa vào hành động ứng phó với biến đổi khí hậu và khả năng phục hồi của đô thị. Bằng cách kết hợp các vật liệu tiên tiến, năng lượng tái tạo và các thiết kế thúc đẩy tương tác cộng đồng, Việt Nam không chỉ có thể bảo tồn di sản văn hóa mà còn dẫn đầu trong việc tạo ra các công trình kiến ​​trúc bền vững, hướng tới tương lai.

Kết luận, các công trình nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn là một phần không thể thiếu của kiến ​​trúc cảnh quan Việt Nam, đóng vai trò như những cây cầu kết nối thiên nhiên, con người và kiến trúc. Mặc dù Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc đưa các yếu tố thẩm mỹ vào không gian công cộng, nhưng vẫn có nhu cầu cấp thiết phải tích hợp các tiêu chí phát triển bền vững vào trong các thiết kế. Bằng cách tập trung vào bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững, Việt Nam có thể nâng cao các công trình kiến ​​trúc của mình, phù hợp với xu hướng chung trên toàn cầu và đóng góp vào tương lai bền vững hơn. Khi chúng ta tiến gần đến năm 2025, những nỗ lực này sẽ không chỉ làm đẹp cho cảnh quan mà còn thúc đẩy mối liên hệ sâu sắc hơn giữa những cá nhân và môi trường sống; đảm bảo rằng kiến ​​trúc Việt Nam tiếp tục phát triển một cách có trách nhiệm và sáng tạo.

Nguồn: Quach Hoai Phong, Xu hướng thiết kế bền vững trong nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn tại Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo “Xu hướng Kiến trúc cảnh quan Việt Nam 2025” (12/2024); TP Hồ Chí Minh.