Trong bối cảnh phát triển không ngừng của kiến trúc cảnh quan Việt Nam, tầm quan trọng của nghệ thuật công cộng (NTCC) và kiến trúc điểm nhấn (KTĐN) trong việc định hình tính thẩm mỹ và chức năng công cộng ngày càng trở nên rõ ràng. Bài viết với mục đích muốn giới thiệu lại các khái niệm và vai trò không thể thiếu của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn trong mối liên kết thiên nhiên, con người và kiến trúc. Từ đó, thông qua việc so sánh các ví dụ trong nước và quốc tế, nghiên cứu làm nổi bật xu hướng áp dụng thiết kế bền vững vào các công trình hiện đại ngày nay để hướng tới 17 mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) của UNDP.
Tìm hiểu về khái niệm của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn
Các công trình nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn đang nổi lên như những thành phần quan trọng của kiến trúc cảnh quan Việt Nam. Những công trình này không chỉ đóng vai trò nâng cao tính thẩm mỹ mà còn là các yếu tố thúc đẩy sự tham gia của công chúng, gắn kết con người,biến đổi không gian đô thị và nâng cao nhận thức của xã hội về các vấn đề như bảo vệ môi trường, biến đổi khí hậu.
Nhu cầu ngày càng tăng đối với những thiết kế như vậy làm nổi bật tầm quan trọng của chúng trong việc thu hẹp khoảng cách giữa nghệ thuật, kiến trúc và thiên nhiên, mang đến những cách thức sáng tạo để trải nghiệm không gian công cộng.
Tuy nhiên, các thiết kế hiện tại thường tập trung chủ yếu vào sức hấp dẫn về mặt thị giác, bỏ qua các khía cạnh về tính bền vững vốn rất cần thiết trong quá trình phát triển đô thị hiện đại. Để giải quyết vấn đề này, việc tích hợp các thiết kế bền vững vào các công trình nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn trở thành một giải pháp quan trọng để đảm bảo lợi ích lâu dài về mặt môi trường và xã hội.
Ví dụ, các công trình kiến trúc điểm nhấn như biểu tượng lá khoai ở Sky Oasis Ecopark ở Việt Nam đã thể hiện được trình độ của các kiến trúc sư Việt Nam khi đã có thể tạo ra những công trình ấn tượng, phức tạp đòi hỏi trình độ thiết kế và công nghệ thi công cao, đảm bảo được các yếu tố về tính thẩm mỹ, tính bền vững kết cấu, nhưng lại chưa thể kết hợp được các thiết kế bền vững như hệ thống năng lượng tái tạo hoặc tái chế nước, nước mưa cho hệ thống phun sương giảm nhiệt đô thị. Khoảng cách này cho thấy cần có một cách tiếp cận toàn diện hơn để thiết kế các công trình cân bằng giữa tính thẩm mỹ, công năng và tính bền vững.
Do đó, mục đích của bài viết này là khám phá cách thức các yếu tố này có thể được tích hợp hiệu quả vào các nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn của Việt Nam để lấp đầy khoảng cách hiện tại. Bài viết có tham khảo các nghiên cứu, sách chuyên ngành, bài viết của tạp chí uy tín, và phân tích so sánh các ví dụ trong nước và quốc tế để xác định các thiết kế tốt nhất tích hợp tính bền vững.
Những ví dụ cho thấy một thiết kế toàn diện sẽ nâng cao cả tác động về mặt thị giác và công năng của các công trình nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn của Việt Nam, phù hợp với các tiêu chuẩn bền vững toàn cầu.
Metropol parasol_Tây Ban Nha
Ví dụ về Công trình kiến trúc điểm nhấn
Cloud Gate_Mỹ
Ví dụ về tác phẩm nghệ thuật công cộng
Khái niệm về nghệ thuật công cộng
Hiểu về khái niệm của nghệ thuật công cộng (nghệ thuật công cộng) và kiến trúc điểm nhấn (kiến trúc điểm nhấn) trong khuôn khổ kiến trúc cảnh quan là điều cần thiết trước khi có thể bàn luận về xu hướng phát triển của chúng. Vậy nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn được hiểu như thế nào?
Tác phẩm “Puppy”_Bilbao
Tác phẩm “Balloon Dog”_Mỹ
(2 ví dụ về tính biểu hiện nghệ thuật của các tác phẩm nghệ thuật công cộng).
Nghệ thuật công cộng là một hình thức nghệ thuật đương đại liên quan đến việc tạo ra các tác phẩm ba chiều được thiết kế để tác động tới cảm nhận; nhận thức của con người về một không gian; cho phép người xem trải nghiệm chúng từ nhiều góc độ và góc nhìn khác nhau. Những tác phẩm này thường chủ yếu tập trung vào tính biểu hiện nghệ thuật cũng như thu hút người xem về mặt cảm xúc và trí tuệ.
Ngoài ra nghệ thuật công cộng thường truyền đạt một ý tưởng hoặc khái niệm hoặc lời phê bình,thách thức các quan niệm truyền thống về nghệ thuật bằng cách mở rộng ra khỏi các phương thức truyền tải và bối cảnh thông thường (Miles, Malcolm,1997).
Theo quan điểm của TS.KTS Nguyễn Việt Hưng (2018): “nghệ thuật công cộng được hiểu giản dị là những loại hình nghệ thuật trưng bày ở nơi công cộng, dành cho tất cả công chúng. Đó có thể là điêu khắc, tượng đài, phù điêu, vườn tượng, tranh tường, nghệ thuật graffiti, các sự kiện nghệ thuật biểu diễn ngoài trời, các triển lãm nghệ thuật trưng bày ngoài trời…”.
Còn theo TS.Hồ Nam (2023): “Nghệ thuật công cộng là loại hình nghệ thuật đa dạng về quan điểm và hình thức biểu hiện. Lịch sử thế giới cho thấy, một thành phố phát triển không bao giờ bỏ qua nghệ thuật đương đại. Nghệ thuật vừa là Chân – Thiện – Mỹ, vừa tạo động lực thúc đẩy xã hội tốt đẹp, đó mới là nghệ thuật chân chính – Nghệ thuật vì cộng đồng.”
Roof Sentiment_Hàn Quốc
(Công trình kiến trúc điểm nhấn này là một không gian sinh hoạt cộng đồng với thiết kế kết hợp giữa kiến trúc truyền thống của Cung điện Gyeongbokgung,Mái nhà han-ok với thiết kế hiện đại với kết cấu thép nhẹ)
Khái niệm kiến trúc điểm nhấn
Trong khi đó, kiến trúc điểm nhấn (kiến trúc điểm nhấn) là những công trình tập trung vào việc khám phá các khái niệm kiến trúc, chẳng hạn như không gian, cấu trúc, vật chất và tương tác của con người cũng như điều hướng công năng (như việc chúng thường đề cập đến cách mọi người trải nghiệm và di chuyển qua không gian, tương tác với nhau).kiến trúc điểm nhấn thường có khối tích đa dạng, từ những công trình nhỏ và vừa cho tới những công trình lớn. Như PGS.TS.KTS Doãn Minh Khôi từng nói “Kiến trúc điểm nhấn không nhất thiết phải lớn. Nó có thể nhỏ nhưng rất nổi bật. Tháp Rùa, chùa Một Cột tuy rất nhỏ nhưng nổi bật trên mặt nước và có trường nhìn rất rộng. Nó có sự hỗ trợ của không gian mặt nước”. Nhưng cũng có những quan điểm khác về khối tích của kiến trúc điểm nhấn khi ở Âu châu và các nước có văn minh từ cái gốc ấy, khái niệm điểm nhấn đô thị đi ra từ những kiến trúc, phát triển về chiều cao là chính, đó có thể là những tháp canh đặt trên tường thành, các tòa thị chính, nhà thờ và những tháp quan sát hỏa hoạn, và kiến trúc điểm nhấn ở các đô thị hiện đại đa phần được tạo nên bởi những công trình có độ cao vượt trội, trước tiên là tháp truyền hình, sau đó là cao ốc chung cư và văn phòng (GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính, 2011).
Chúng có thể biểu hiện dưới dạng các cấu trúc độc lập hoặc các công trình cải tạo, bổ sung cho không gian hiện có hoặc các môi trường tương tác cung cấp những cách mới để trải nghiệm kiến trúc. Một cấu trúc kết hợp các yếu tố kiến trúc với các khái niệm nghệ thuật để nâng cao hoặc xác định lại chức năng và tính thẩm mỹ của không gian.
Điểm tương đồng giữa hai khái niệm này bao gồm việc sử dụng các vật liệu như kim loại, nhựa, kính; polycarbonate…. và các yếu tố tự nhiên. Ngoài ra nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn cũng thường được đặt ở những không gian công cộng như công viên,quảng trường, triển lãm và mặt tiền tòa nhà, cải thiện chất lượng không gian công cộng, tăng khả năng tiếp cận và thúc đẩy hòa nhập xã hội. Quy mô của chúng đa dạng từ các tác phẩm điêu khắc nhỏ đến các công trình quy mô lớn tạo ảnh hưởng trực tiếp tới kiến trúc cảnh quan.
Vậy sự khác biệt nằm ở mục đích khi các tác phẩm nghệ thuật công cộng thường nhằm khơi gợi suy nghĩ và cảm xúc của con người; còn các công trình kiến trúc điểm nhấn tập trung vào việc cải thiện công năng và trải nghiệm của người dùng.
Ngoài ra về công năng, các công trình kiến trúc điểm nhấn thường phục vụ các mục đích thực tế như tạo ra không gian sinh hoạt, điều hướng giao thông công năng hoặc nâng cao chất lượng trải nghiệm, trong khi các tác phẩm nghệ thuật điểm nhấn chủ yếu là để chiêm nghiệm concept và tính thẩm mỹ cao của các tác phẩm nghệ thuật (Deutsche, Rosalyn,1988).
Louvre Pyramid
Cổng thời gian Bà Nà Hill
(Các công trình kiến trúc điểm nhấn trên thế giới và ở Việt Nam)
Lấy ví dụ so sánh về Kim tự tháp Louvre và Cổng Thời gian Bà Nà Hill để thấy những điểm tương đồng trong định nghĩa kiến trúc điểm nhấn ở Việt Nam và trên thế giới.
Kim tự tháp Louvre ở Paris, do I.M. Pei thiết kế, kết hợp nhuần nhuyễn kiến trúc hiện đại với bối cảnh kiến trúc mang tính lịch sử của bảo tàng Louvre khá giống tính chất trong đề bài thiết kế triển khai Cổng thời gian Bà Nà Hill ở Đà Nẵng về việc tạo ra một công trình kiến trúc điểm nhấn nằm giữa sân chính được bao quanh bởi các công trình kiến trúc mang đậm văn hoá kiến trúc cung đình Huế.
Cả hai đều là những công trình mang tính biểu tượng, nâng cao trải nghiệm du lịch nằm ở những khu vực có ý nghĩa văn hóa và cùng sử dụng các vật liệu bền chắc như thép cùng công năng điều hướng di chuyển của du khách.
Maman Spider, Bilbao Song Tượng Thịnh Vượng, Dak Lak
(Các tác phẩm nghệ thuật công cộng trên thế giới và ở Việt Nam)
Tương tự như vậy, với ví dụ so sánh về những chú nhện khổng lồ của Louise Bourgeois và Song Tượng Thịnh Vượng để thấy những điểm tương đồng trong định nghĩa về nghệ thuật công cộng ở Việt Nam và trên thế giới. Nhện khổng lồ do Louise Bourgeois thiết kế là tác phẩm nghệ thuật công cộng có kích thước khổng lồ, thường gây ấn tượng mạnh với người xem bởi sự hoành tráng và chi tiết, sử dụng hình ảnh con nhện,với mục đích truyền tải biểu tượng cho người mẹ, sự bảo vệ, sức mạnh và sự sáng tạo.
Với Song Tượng Thịnh Vượng công trình là một tác phẩm nghệ thuật to lớn với hình ảnh đôi voi uy nghi, thu hút sự chú ý và tạo điểm nhấn cho không gian, là biểu trưng cho sự thịnh vượng, may mắn và là biểu tượng văn hóa của vùng Tây Nguyên Việt Nam nhưng đồng thời với một biểu tượng cao gần 20m lại được tạo nên từ những tấm thép và inox chỉ với độ mỏng chỉ 6-8mm, tác phẩm mong muốn nói lên sự mong manh, nguy cấp đối diện tuyệt chủng của loài voi tự nhiên và voi nhà ở Việt Nam.
Vòng tròn tương tác giữa các yếu tố của nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn
Từ những ví dụ kể trên để thấy rằng nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn đóng vai trò quan trọng như thế nào trong việc kết nối tạo ra một vòng tròn tương tác khép kín giữa ba yếu tố: thiên nhiên, con người và kiến trúc;
Sơ đồ vòng liên kết giữa ba yếu tố thiên nhiên, con người và kiến trúc
Thiên nhiên và Con người
Các công trình nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn thường lấy cảm hứng từ các hình thức và vật liệu tự nhiên, cũng như thúc đẩy sự trân trọng sâu sắc hơn của xã hội đối với môi trường. Chúng có thể truyền cảm hứng bảo tồn bằng cách làm nổi bật vẻ đẹp tự nhiên, khuyến khích mọi người tham gia vào việc bảo vệ môi trường, giáo dục bằng các tương tác mà có thể cung cấp thông tin cho công chúng về các vấn đề sinh thái và các hoạt động bền vững.
Thiên nhiên và Kiến trúc
Thông qua những thiết kế bền vững (sustainable design) các công trình có thể hài hòa giữa công trình xây dựng với môi trường tự nhiên.Sử dụng năng lượng tái tạo và các vật liệu thân thiện với môi trường, bền vững giúp giảm tác động đến môi trường.Thiết kế thân thiện với hệ sinh thái, kết hợp các yếu tố tự nhiên vào các công trình giúp tăng cường mối liên hệ giữa kiến trúc và thiên nhiên.
Con người và Kiến trúc
Các công trình tạo ra các không gian tương tác thúc đẩy sự tham gia xã hội giúp xây dựng cộng đồng.Các công trình công cộng trở thành điểm tụ họp thúc đẩy sự tương tác giữa con người với con người và giúp phần nào biểu đạt văn hóa, phản ánh bản sắc và lịch sử văn hóa, củng cố mối liên kết xã hội.
Garden by the Bay, Singapore. Một ví dụ thành công trong khả năng kết nối ba yếu tố thiên nhiên, con người, kiến trúc
Nguồn: Quach Hoai Phong, Xu hướng thiết kế bền vững trong nghệ thuật công cộng và kiến trúc điểm nhấn tại Việt Nam, Kỷ yếu Hội thảo “Xu hướng Kiến trúc cảnh quan Việt Nam 2025” (12/2024); TP Hồ Chí Minh.
