Giống như chu trình sản xuất công nghiệp, từ khai khoáng đi đến luyện kim, đến sản xuất, xu hướng cải tạo đất nâu từ mỏ khai khoáng cũng tiếp nối với việc chuyển đổi không gian các nhà máy, khu công nghiệp đã ngừng hoạt động trở thành công trình kiến trúc cảnh quan dành cho cộng đồng và môi trường sinh thái.
Quá trình công nghiệp hóa giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản ở các nước phương Tây cũng để lại một hệ thống các không gian, khu đất cùng các cơ sở vật chất tồn tại trên những diện tích rộng lớn khi công nghệ sản xuất không còn hợp lệ, hợp thời hoặc do quá trình toàn cầu hóa đã chuyển việc sản xuất này sang các nước thế giới thứ ba khác.
Các hình ảnh của lò xỉ, lò xi măng, đường ống mang tính tương phản mạnh với cây xanh, cảnh quan cộng với tiềm năng về quỹ đất đang có xu hướng biến thành những địa điểm công cộng có thông điệp mạnh mẽ về bảo vệ môi trường và tái tạo đời sống sinh thái tự nhiên.
Công viên cảnh quan Duisburg Nord
Một trong những dự án nổi tiếng nhất, tiêu biểu cho giải pháp dùng kiến trúc cảnh quan để chuyển đổi không gian các nhà máy, khu công nghiệp là công trình Công viên cảnh quan Duisburg Nord của văn phòng kiến trúc cảnh quan Latz+Partners. Vùng Ruhr ở là một trong những cái nôi tiêu biểu của công nghiệp luyện kim, là cái tên được đưa vào sách giáo khoa về lịch sử phát triển công nghiệp thế giới. Trải qua quá trình phát triển hàng thế kỷ, các công nghệ sản xuất cũ trở nên không còn phù hợp, cơ cấu chức năng của vùng có sự chuyển dịch thay đổi và để lại một hệ thống hạ tầng khổng lồ các nhà máy, xưởng sản xuất lớn nhỏ ở trong khu vực. Với khoảng 100 dự án, đề án tham vọng mang tên Triển lãm Xây dựng Quốc tế Emscher Park (IBA) tại Quận Ruhr cố gắng thiết lập các tiêu chuẩn xây dựng và quy hoạch chất lượng cho quá trình chuyển đổi môi trường, kinh tế và xã hội của một khu vực công nghiệp hóa cũ.
Công viên Landschaftspark Duisburg-Nord ở vùng Rua, Đức
(Nguồn: Latz+Partner)
Công viên cảnh quan Duisburg Nord là một trong những dự án như vậy. Nhà máy lò cao Thyssen-Meiderich đã được chuyển đổi thành công viên cảnh quan với ý tưởng là tích hợp, định hình, phát triển và liên kết các mô hình hiện có được hình thành từ quá trình sử dụng công nghiệp trước đây của công viên và tìm ra cách diễn giải mới với cú pháp mới. Các mảnh vỡ hiện có sẽ được đan xen vào nhau thành một “cảnh quan” mới.
Các tòa nhà công nghiệp cũ đã được cải tạo để tổ chức các sự kiện văn hóa và doanh nghiệp, trung tâm lặn nhân tạo lớn nhất châu Âu đã được xây dựng trong một máy đo khí cũ. Các boongke chứa quặng cũ đã được chuyển đổi thành một khu vườn leo núi trên núi cao, một đường dây thừng cao đã được thiết lập trong một nhà đúc và một lò cao không còn sử dụng đã được trang bị một tháp quan sát.
Có rất nhiều hoạt động giải trí, thư giãn và thể thao trên khu đất rộng 180 ha này. Với hoạt động lặn, leo núi, đi bộ đường dài hoặc chỉ đơn giản là ngắm cảnh từ Lò cao 5, công viên rộng lớn với các khu vườn, đồng cỏ và các dòng nước mang đến điều gì đó cho tất cả mọi người.
Du khách có thể đi bộ dạo quanh công viên hoặc khám phá bằng xe đạp. Trẻ em và thanh thiếu niên coi công viên như một sân chơi phiêu lưu khổng lồ. Có một đường trượt ống khổng lồ đi qua hai hầm quặng, nhiều khu vui chơi và thậm chí là một Nông trại dành cho trẻ em.
Điểm nổi bật của công viên là tác phẩm nghệ thuật sắp đặt ánh sáng của nghệ sĩ người Anh Jonathan Park mà khách tham quan có thể trải nghiệm vào buổi tối khi các xưởng sắt được tắm trong biển ánh sáng và màu sắc hấp dẫn.
Công viên Landschaftspark Duisburg-Nord thu hút trung bình một triệu du khách mỗi năm và là một trong những cảnh quan thiên nhiên và văn hóa phổ biến nhất ở Bắc Rhine-Westphalia. Từ năm 1994, thiên nhiên, di sản công nghiệp và cảnh tượng ánh sáng kỳ thú đã kết hợp để tạo nên một cảnh quan công viên không giống bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Tờ nhật báo của Anh “The Guardian” đã chọn công viên này là một trong mười ốc đảo đô thị đẹp nhất thế giới.
Tổng thể dự án Green Rays ở Milan
(Nguồn: LAND Srl)
Green Rays (Raggi Verdi) – Dự án Tia Xanh
Tương tự như trường hợp ở Đức, ngành công nghiệp sản xuất của Ý cũng đã và đang có sự chuyển mình để thay đổi thích ứng với bối cảnh mới. Trong khuôn khổ Dự án Green Rays Milan, Văn phòng thiết kế LAND Srl đã triển khai một chuỗi các dự án chuyển đổi và cải tạo cảnh quan khu vực công nghiệp của Milan.
Green Rays (Raggi Verdi) – Dự án Tia Xanh này là một chiến lược tái tạo đô thị sáng tạo của Milan, có lịch sử hơn 20 năm, bắt đầu vào năm 2003 thúc đẩy một loạt các sáng kiến để phát triển một “mô hình xanh” cho Milan. Dự án bao gồm tám Tia xanh, trải dài từ 6,2 đến 12,9 km. Giống như các động mạch xanh, mỗi trong tám tia xanh đều bắt nguồn từ một khu vực khác nhau, kéo dài từ trung tâm thành phố đến rìa thành phố, nơi chúng hội tụ thành một vòng tròn xanh. Thiết kế sáng tạo này hình dung ra một con đường dành cho xe đạp và đi bộ có thể có với tổng chiều dài 72 km, kết nối các công viên hiện có và mới, bao gồm các khu công nghiệp được cải tạo bao gồm Bicocca, Ex-Maserati, Ex Alfa Romeo, Ex area OM.
Dự án Bicocca – Green Ray RV1, tái thiết nhà máy sản xuất xe Pirelli
(Nguồn: LAND Srl)
Mở đầu cho dự án Green Ray là việc tái thiết không gian Bicocca nằm ở nhánh RV1. Bicocca là dự án cải tạo đầu tiên và lớn nhất của một trong những khu công nghiệp bỏ hoang tại Milan. Dự án này bắt đầu vào năm 1994 ở phía đông bắc Milan, bao phủ tổng diện tích 680.000 mét vuông.
Khu vực này là nơi đặt các nhà máy công nghiệp sản xuất xe Pirelli khổng lồ trong hầu hết thế kỷ XX. Thiết kế không gian mở sáng tạo của dự án Bicocca được cấu trúc xung quanh một loạt các quảng trường và khu vườn. Các yếu tố này tạo thành một chuỗi không gian công cộng, đánh dấu sự kết thúc và một cách diễn giải mới về bố cục trực giao của khu định cư công nghiệp trước đây.
Nhờ dự án của Bicocca, một trục đường mới, đẹp như tranh vẽ, rợp bóng cây đã được thiết lập, kết nối thành phố với một số lượng lớn không gian công cộng mới. Một trong những không gian này là Collina dei Ciliegi (Đồi cây anh đào), nằm trên địa điểm của nhà máy Pirelli trước đây và được xây dựng bằng đống đổ nát của nhà máy trước đây.
Ngọn đồi này mang đến tầm nhìn toàn cảnh ra thành phố và dãy núi Lombardy. Nó cũng nhìn ra Piazza dell’Ateneo Nuovo (Quảng trường Đại học Mới), nơi có cơ sở mới của Đại học Statale. Cạnh đó là một quảng trường rộng rãi hướng ra nhà hát Arcimboldi, kết nối với không gian xanh của Esplanade và mái nhà cùng các khu vườn lân cận dọc theo các con phố bên.
Dự án Pompeo Leoni, – cảnh quan tái thiết di sản công nghiệp xe tải OM
(Nguồn: LAND Srl)
Dự án thứ hai là Chương trình Phục hồi Đô thị Pompeo Leoni, được khởi xướng vào năm 1998, tại một khu vực từng là địa điểm công nghiệp của OM, một công ty sản xuất xe tải. Trọng tâm của sự can thiệp này là phục hồi “Roggia della Vettabia”, bao gồm việc tạo ra một công viên ven sông và phát triển trong tương lai của Công viên Di sản Công nghiệp và Văn hóa Thành phố.
Điểm nổi bật của dự án là sự tích hợp của khảo cổ học công nghiệp, nơi tàn tích của các ngành công nghiệp trong quá khứ nổi lên như các yếu tố nghệ thuật trong một cảnh quan. Công viên này không chỉ làm nổi bật mà còn tăng cường các đặc điểm tự nhiên và kết cấu của Parco Agricolo Sud Milano (Công viên Nông nghiệp Nam Milan). Bằng cách mở ra công viên nông nghiệp xung quanh, dự án nhấn mạnh tầm quan trọng của cảnh quan thiên nhiên và sự hiệp lực của chúng với các nỗ lực phục hồi đô thị.
Công viên Parco Nord, – cảnh quan tái thiết di sản công nghiệp Breda
(Nguồn: LAND Srl)
Tiếp theo hướng phía Nam, công viên phía Bắc – Parco Nord xây dựng trên khu vực công nghiệp cũ Breda là một ốc đảo trống giữa một khu vực dày đặc các tòa nhà. Được thành lập theo luật của Milan, đây là một công viên vành đai xanh mà quá trình thực hiện hiện không thể tách rời khỏi quá trình tái tổ chức quy hoạch đô thị của Bắc Milan. Một ốc đảo xanh giữa Milan, Sesto San Giovanni và Cinisello Balsamo, Parco Nord là kho báu di sản nghệ thuật của cây hoa và kiến trúc. Công viên bao phủ hơn 632 ha trên một phần diện tích từng là nhà máy của Breda. Parco Nord đón hàng triệu du khách ghé thăm mỗi năm.
Công viên Parco Portell được thiết kế bởi KTSCQ Charles Jencks và LAND
(Nguồn: LAND Srl)
Dự án công viên đô thị Parco Portello
Một dự án tái thiết cảnh quan, cải tạo đất nâu nổi bật tiếp theo ở Milan là Parco Portello – một công viên đô thị, bao phủ khoảng 70.000m2 đất, do LAND Italia hợp tác thiết kế với KTS cảnh quan nổi tiếng Charles Jencks, người cũng là một nhà lý luận quan trọng bậc nhất thế kỷ 20 về chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại. Dự án là một loại cảnh quan ý niệm đa tầng về tái tạo đô thị. Giải pháp cảnh quan điêu khắc mặt đất đã cung cấp một công viên với đầy đủ các tiện ích không chỉ để giải trí, vui chơi và thể thao, mà còn để phản ánh sâu sắc hơn về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.
Khi đến Milan bằng đường cao tốc từ phía bắc, du khách có thể nhìn thấy hai ngọn đồi, một bên phải và một bên trái của con đường chính chạy vào thành phố; cả hai ngọn đồi đều là đồi nhân tạo, nhưng được xây dựng cách nhau khoảng sáu mươi năm: ngọn đồi bên phải, Monte Stella, cao khoảng 50m và được xây dựng bằng đống đổ nát từ Thế chiến II; ngọn đồi thứ hai, được gọi là Helix, cao hơn 20m một chút và được xây dựng vào đầu những năm 2000 bằng vật liệu khai quật từ việc phá dỡ nhà máy Alfa Romeo cũ đã hoạt động từ năm 1906 đến năm 1986 tại quận Portello, trong khu vực được gọi là Khu vực Alfa Romeo.
Khu phức hợp công nghiệp được xây dựng trên một khu vực dịch vụ giáp ranh với khu đất nơi từng có các gian hàng của Expo 1906, ở vùng nông thôn mở về phía tây bắc của thành phố. Trên đỉnh Helix, với hình nón cụt, là một đài phun nước/tác phẩm điêu khắc mô tả chuỗi xoắn kép của DNA, cũng là tác phẩm của Charles Jencks.
Dự án Parco Romana, dự án tái phát triển di sản công nghiệp nhà máy xe lửa
(Nguồn: LAND Srl)
Dự án tái phát triển đô thị Parco Romana
Cuối cùng là dự án Parco Romana, một dự án tái phát triển đô thị tại quận Porta Romana của Milan, hiện đang triển khai sau kết quả của cuộc thi tuyển thiết kế ý tưởng quốc tế. Dự án này tôn trọng di sản công nghiệp của địa điểm này đồng thời hồi sinh nó bằng các chương trình bền vững, hiện đại.
Dự án được thực hiện trên một khu nhà máy xe lửa lớn đã chia cắt khu vực trong hơn một thế kỷ, kết nối lại các khu phố bị chia cắt với một khu vực hỗn hợp sôi động dựa trên sự hòa nhập, đa dạng sinh học, khả năng phục hồi, kết nối và hạnh phúc. 68% diện tích bao gồm công viên đô thị và không gian công cộng, 3.500 cây xanh đóng góp cho dự án ForestaMi, 33.000 mét vuông diện tích xanh đảm bảo tính liên tục về mặt sinh thái và phát triển tầm nhìn “Green Rails” và “Green Rays”, 1,1 km rừng trên cao đảm bảo kết nối Đông-Tây.
Đóng khung những không gian mở này, một loạt các khối nhà đô thị với sân trong được tạo cảnh phản ánh quy mô và hình thức quy hoạch đô thị lịch sử của Milan. Khu vực Cổng phía Đông cung cấp một trung tâm kinh doanh mới cho thành phố, với các tòa nhà được kết nối tốt hướng ra Khu sinh thái và Rừng treo.
Ở rìa phía tây, một khu dân cư hỗn hợp ban đầu sẽ là nơi ở của các vận động viên cho Thế vận hội mùa đông Milan 2026 mà sau này đó sẽ được cải tạo thành một cộng đồng dân cư liên thế hệ cố định, có quảng trường công cộng trung tâm với các không gian linh hoạt để tập thể dục ngoài trời, xe tải bán đồ ăn, không gian làm việc chung và các sự kiện văn hóa, kết hợp với kiến trúc Xưởng sửa chữa tàu hỏa từ xưa đã được cải tạo lại. Công viên có thiết kế địa hình độc đáo trải dài trên tuyến đường sắt đang hoạt động, tạo ra không gian xanh dễ tiếp cận và đa chức năng cho khu phố.
Rừng treo, một tuyến đường xanh trên cao tuyến tính, giữ lại chứ không xóa bỏ cơ sở hạ tầng đường sắt hiện có, kết hợp hàng trăm cây xanh và cung cấp các tuyến đường đi bộ chuyên dụng với tầm nhìn bất ngờ ra khu vực xung quanh. Một khu rừng sinh thái và đất ngập nước đa dạng sinh học xen kẽ với các khu vườn cộng đồng chạy dọc theo đường ray, cung cấp các hoạt động cộng đồng tập trung vào sức khỏe và hạnh phúc trong khi kết nối với mạng lưới môi trường Green Rays của Milan.
Bên cạnh các nhà máy, khu vực sản xuất, loại hình kiến trúc cảnh quan tái thiết đất nâu công nghiệp còn rất phổ biến đối với hạ tầng cảng đường thủy với các nhà kho, cầu tàu. Các dự án tái thiết không gian bờ nước (waterfront) đang xuất hiện ngày một nhiều ở khắp nơi trên thế giới. Các đô thị cảng lớn như New York, Chicago, Liverpool, Hamburg, Copenhagen, … đều đã và đang xúc tiến các dự án tái thiết không gian bến cảng trở thành những khu vực cảnh quan công cộng hấp dẫn mới cho thành phố.
Dự án cải tạo Brooklyn Bridge Park – New York của Michael Van Valkenburg
(Nguồn: https://mvvainc.com/projects/brooklyn-bridge-park)
Dự án Công viên Bờ sông Williamsburg ở New York do Two Trees, James Corner Field Operations và Shop Architects hợp tác thiết kế
(nguồn: www.cladglobal.com)
Nguồn: TS.KTS. Vũ Việt Anh, TS.KTS. Phạm Thị Ái Thủy, ThS.KTS. Khổng Minh Trang, KTS. Phạm Ngọc Thắng; Xu hướng kiến trúc cảnh quan phục hồi đất nâu – Tiềm năng trong bối cảnh Việt Nam nhìn từ kinh nghiệm thế giới
Bạn có thể tham khảo thêm: Thiết kế cảnh quan nhà máy và các yếu tố quan trọng khi thiết kế cảnh quan nhà máy
