Rất nhiều nghiên cứu đã chỉ ra vai trò tích cực của vườn cộng đồng đối với người dân thành thị. Thật vậy có một câu ngạn ngữ Tây Ban Nha nói rằng “có nhiều thứ mọc lên trong vườn hơn những gì người làm vườn đã trồng”. Bài viết này sẽ làm rõ hơn về vai trò của vườn cộng đồng đến đời sống con người và xã hội.
Khái niệm vườn cộng đồng
Vườn cộng đồng là một khái niệm không mới trên thế giới, tuy nhiên nó vẫn còn ít được nhắc đến ở Việt Nam. Loại hình không gian này được định nghĩa là vườn “được quản lý bởi một hội nhóm, mở cửa cho tất cả mọi người, giúp phát triển các hoạt động xã hội, văn hoá, giáo dục, tăng cường mối liên kết xã hội, đồng thời góp phần bảo tồn sự đa dạng sinh học của các cây trồng”.
Vườn cộng đồng chưa được nhắc đến nhiều ở Việt Nam
Mặc dù mang đến nhiều tác động tích cực cho xã hội, ở Việt Nam hiện nay loại hình vườn này vẫn đang dừng ở mức tự phát, người dân tự tổ chức vườn cộng đồng tại những mảnh đất trống quanh nhà, những không gian xung quanh các dự án treo, hoặc những không gian công viên bị bỏ hoang thiếu sự chăm sóc.
Vai trò của vườn cộng đồng
Cung cấp thực phẩm: Giải quyết vấn đề thực phẩm và cải thiện một phần kinh tế hộ gia đình. Chức năng nguyên thuỷ của một khu vườn là sản xuất rau và trái cây nhằm đáp ứng nhu cầu hàng ngày của gia đình. Đây là nguồn cung cấp thực phẩm lành mạnh, đa dạng, rẻ tiền giúp nâng cao chất lượng bữa ăn hàng ngày và đảm bảo an ninh lương thực.
Vườn cộng đồng giải quyết vấn đề lương thực của dân cư
Chức năng trang trí: vườn cộng đồng cũng là một bộ phận của mạng lưới không gian xanh đô thị và đóng góp vào tính thẩm mỹ chung. Với sự hiện diện của đa dạng các loại cây trồng như rau củ, hoa, cây ăn trái v.v. sẽ giúp làm đa dạng hoá cảnh quan đô thị. Nếu được quy định, quy hoạch, thiết kế và quản lý hiệu quả, vườn cộng đồng có thể mang lại các không gian cảnh quan đô thị đặc sắc.
Chức năng sinh thái: Các khu vườn cung cấp không gian canh tác cho cây cối nhưng đồng thời cũng cung cấp nơi ẩn náu và sinh trưởng cho các loài động vật như chim, chuột, côn trùng v.v. qua đó làm đa dạng hơn hệ sinh thái đô thị.
Vườn cộng đồng góp phần tạo nên sự đa dạng sinh thái
Chức năng trị liệu: Đây là một chức năng hết sức quan trọng của vườn cộng đồng. Theo kết quả khảo sát đánh giá tác động của vườn cộng đồng tại Hà Lan vào năm 2010, có tới 56% người được hỏi đánh giá việc giải toả căng thẳng là lý do quan trọng nhất để làm vườn, 50% làm vườn để duy trì sự linh hoạt và 42% lựa chọn làm vườn để duy trì tình trạng sức khoẻ.
Việc được vận động và gắn kết với thiên nhiên giúp người dân thành thị giảm áp lực tinh thần mà đô thị mang lại. Bên cạnh đó, các khu vườn còn có khả năng cung cấp các cây thuốc trị bệnh. Thật vậy, ở Tây Âu từ thời trung cổ, các dược sĩ đã trồng và thu hoạch thuốc trong các khu vườn quanh nhà. Thói quen này cũng tương tự đối với người dân ở châu Á và Việt Nam.
Vườn cộng đồng nâng cao sức khỏe thể chất và tinh thần cho người dân
Chức năng bảo vệ môi trường: Giảm nhẹ hiệu ứng đảo nhiệt đô thị và tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu. Đóng vai trò như một phần của không gian xanh, các khu vườn cộng đồng cũng góp phần tiêu thoát và lưu trữ nước mưa, cung cấp các mảng xanh, góp phần giảm nhẹ hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.
Chức năng xã hội: Vườn cộng đồng, ngay từ trong cái tên đã thể hiện rất rõ ràng vai trò kết nối cộng đồng của nó. Đây là địa điểm để gặp gỡ, trò chuyện, giao lưu chia sẻ kinh nghiệm làm vườn và bất cứ chủ đề nào khác trong cuộc sống. Do không giới hạn nào về lứa tuổi, địa vị, trình độ của người tham gia nên những khu vườn cộng đồng cung cấp một không gian bình đẳng cho mọi đối tượng.
Vườn cộng đồng là nơi kết nối xã hội
Chức năng giáo dục: Chức năng chính cuối cùng có thể kể đến là chức năng giáo dục. Thông qua các khu vườn cộng đồng, cả người lớn và trẻ em đều có thể học được các kiến thức về thực phẩm, về đời sống thực vật, về môi trường, bí quyết canh tác và cả kinh nghiệm quản lý các dự án trồng trọt nhỏ.
Những khu vườn này đóng vai trò rất lớn cho việc hoạch định chiến lược phát triển lâu dài trong việc đảm bảo an ninh lương thực và cải thiện chất lượng cảnh quan đô thị. Sự chung tay và phối hợp của các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực như: nhà quản lý, kiến trúc sư, quy hoạch gia, kiến trúc sư cảnh quan, chuyên gia nông nghiệp, nhà sinh vật học, chuyên gia vườn – cảnh quan vườn v.v. cũng là rất cần thiết để có thể triển khai đồng bộ và hiệu quả mô hình vườn cộng đồng ở các quy mô khác nhau từ lớn đến nhỏ.
Nguồn: Nguyễn Quốc Đạt – Nguyễn Vũ Bảo Minh; Xu thế ứng dụng mô hình vườn cộng đồng trong thiết kế cảnh quan đô thị, hướng tới mục tiêu hỗ trợ đảm bảo an ninh lương thực và phát triển cảnh quan đô thị bền vững; Kỷ yếu hội thảo “Xu hướng Kiến trúc cảnh quan Việt Nam năm 2025” (12/2024); TP. Hồ Chí Minh.
