Mô hình vườn cộng đồng ra đời mô hình vườn cộng đồng đã ra đời để đáp ứng nhu cầu sở hữu khu vườn của chính người dân. Từ xa xưa, những khu vườn đã đóng một vai trò rất quan trọng trong cuộc sống hàng ngày của người dân, chúng giúp người dân tự chủ động được một phần nguồn thực phẩm hàng ngày, góp phần cải thiện cảnh quan không gian và môi trường sống. Tuy nhiên, do tình trạng dân cư đông đúc, quỹ đất eo hẹp, hầu hết người dân thành thị không thể sở hữu riêng cho mình một khu vườn.
Khái niệm vườn cộng đồng
Từ xa xưa, những khu vườn đã đóng vai trò rất quan trọng trong cuộc sống hàng ngày của người dân, cả thành thị và nông thôn. Vai trò đầu tiên và thiết thực nhất của vườn là cung cấp nguồn thực phẩm chủ động và tươi ngon, điều này giúp đảm bảo sức khoẻ, tiết kiệm chi phí và gia tăng thu nhập cho gia đình.
Việc làm vườn cũng tận dụng được tối đa các diện tích còn trống xung quanh nhà, nếu được quy hoạch hợp lý nó còn có thể góp phần vào cảnh quan không gian của ngôi nhà. Ngoài ra, hoạt động làm vườn còn giúp người dân vận động, tăng cường sức khoẻ, tăng cường giao lưu kết nối với thiên nhiên. Vườn rau còn chính là giáo cụ trực quan, sinh động giúp các gia đình giáo dục trẻ nhỏ về môi trường thiên nhiên.
Vườn cộng đồng đóng vai trò lớn đến cuộc sống của người dân
Vườn cộng đồng là một khái niệm không mới trên thế giới, tuy nhiên nó vẫn còn ít được nhắc đến ở Việt Nam. Loại hình không gian này được định nghĩa là vườn “được quản lý bởi một hội nhóm, mở cửa cho tất cả mọi người, giúp phát triển các hoạt động xã hội, văn hoá, giáo dục, tăng cường mối liên kết xã hội, đồng thời góp phần bảo tồn sự đa dạng sinh học của các cây trồng”.
Mặc dù mang đến nhiều tác động tích cực cho xã hội, ở Việt Nam hiện nay loại hình vườn này vẫn đang dừng ở mức tự phát, người dân tự tổ chức vườn cộng đồng tại những mảnh đất trống quanh nhà, những không gian xung quanh các dự án treo, hoặc những không gian công viên bị bỏ hoang thiếu sự chăm sóc.
Lịch sử hình thành và phát triển của vườn cộng đồng
Được biết đến lần đầu tiên với tên gọi “vườn công nhân – jardin ouvrier” tại Pháp vào giai đoạn cách mạng công nghiệp. Các khu vườn giúp các công nhân thường xuyên phải làm việc nhiều giờ trong hầm mỏ và nhà máy có không gian để nghỉ ngơi thư giãn, tập thể dục, đồng thời có thêm nguồn thực phẩm sạch, lành mạnh, bổ sung thêm vitamin nhằm cải thiện tình trạng sức khoẻ. Với niềm vui được sở hữu không gian canh tác riêng, các khu vườn công nhân cũng giúp kéo công nhân ra khỏi các quán rượu, sòng bài sau giờ làm việc và tăng cường thời gian chia sẻ cùng gia đình trong khu vườn.
Những người công nhân bên khu vườn của mình tại Roubaix – Pháp – 1907 (Ảnh: Médiathèque de Roubaix)
Sau đó, vào đầu những năm 1970, một phong trào mới mang tên “vườn cộng đồng – community garden” được khởi xướng và nhân rộng ở New York bởi một nghệ sĩ trẻ có tên là Liz Christy. Năm 1973, Liz Christy thành lập tổ chức Green Guerillas với sự tập hợp của các nhà hoạt động ở nhiều ngành nghề khác nhau: thợ làm vườn, nhà thực vật học, nhà nông học, kiến trúc sư, kiến trúc sư cảnh quan, nhà quy hoạch, nhà sinh vật học v.v. Cùng nhau, họ đưa ra các giải pháp nhằm cải tạo cảnh quan đô thị và không gian sống người dân thành phố New York.
Nhóm các nhà hoạt động của Liz Christy – 1973 (Ảnh: Greg Young – 2023)
Cụ thể, họ ném các hạt giống rau và hoa qua hàng rào các khu đất trống, gieo hạt giống hoa hướng dương trên các dải phân cách của nhiều tuyến phố sầm suất, đặt các chậu hoa nhỏ trên bệ cửa sổ của những toà nhà bỏ hoang. Cũng trong năm 1973, Christy và cộng sự đã thành lập khu vườn cộng đồng đầu tiên mang tên Bowery Houston Farm and Garden, biến nó từ một bãi đất trống tràn ngập rác thành một khu vực xanh tươi, xinh đẹp.
Vườn cộng đồng Bowery-Houston – vườn cộng đồng đầu tiên tại New York (Ảnh: Greg Young – 2023)
Sau đó, vào những năm 1990, phong trào vườn cộng đồng lại được quay trở lại châu Âu trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế và xã hội. Ngày nay, số lượng các khu vườn cộng đồng tại nhiều đô thị phát triển trên thế giới là rất ấn tượng: Tại vùng Île-de-France của Pháp theo số liệu thống kê năm 2019, có tới 1064 vườn cộng đồng với tổng diện tích lên tới 799 ha [6], hoặc tại Montréal – Canada với 95 vườn cộng đồng phục vụ cho trên 12.000 người dân đăng ký tham gia [7]. Tại Mỹ, số lượng vườn cộng đồng lên tới 29.000 khu vườn (chủ yếu trong các công viên công cộng).
Mô hình vườn cộng đồng đã và đang nở rộ trên khắp thế giới nhờ vào những tác động tích cực mà nó mang lại, từ những sản phẩm nông nghiệp sạch, đến những tác động về sức khoẻ thể chất và tinh thần, tăng cường giao lưu, kết nối cộng đồng, nâng cao chất lượng cảnh quan và sinh thái đô thị v.v.
Nguồn: Nguyễn Quốc Đạt – Nguyễn Vũ Bảo Minh; Xu thế ứng dụng mô hình vườn cộng đồng trong thiết kế cảnh quan đô thị, hướng tới mục tiêu hỗ trợ đảm bảo an ninh lương thực và phát triển cảnh quan đô thị bền vững; Kỷ yếu hội thảo “Xu hướng Kiến trúc cảnh quan Việt Nam năm 2025” (12/2024); TP. Hồ Chí Minh.
