Một không gian vừa là nơi gặp gỡ, học tập và làm việc được gọi là “nơi chốn thứ ba”; ngôi nhà được coi là “nơi chốn thứ nhất”, nơi làm việc được coi là “nơi chốn thứ hai”. Việc thiết lập các không gian công cộng “nơi chốn thứ ba” dần trở phổ biến, khi thời gian làm việc tăng lên và con người cũng như các cộng đồng trở nên biệt lập hơn, đặc biệt là sau thời kỳ Covid.
Khái niệm, đặc điểm và vai trò của “nơi chốn thứ ba”
Khái niệm “nơi chốn thứ ba” được nhà xã hội học người Mỹ Ray Oldenburg giới thiệu trong cuốn sách “The Great Good Place” xuất bản năm 1989. Oldenburg cho rằng đời sống xã hội của con người không chỉ giới hạn ở hai môi trường chính là nhà (nơi chốn thứ nhất) và nơi làm việc (nơi chốn thứ hai) (Oldenburg 2023). Ngoài ra, cần có một không gian thứ ba – nơi mọi người có thể tương tác, giao tiếp tự do và không bị gò bó, tạo dựng cộng đồng và xây dựng các mối quan hệ xã hội. Những địa điểm này có thể là quán cà phê, thư viện, công viên hoặc những không gian công cộng nơi mọi người có thể tương tác một cách tự nhiên và thoải mái.
Theo Oldenburg nơi chốn thứ ba có những đặc điểm cốt lõi sau:
- Không gian trung lập: Nơi chốn thứ ba phải là không gian trung lập, nơi mọi người có thể đến mà không bị áp lực bởi vai trò xã hội của mình tại nhà hoặc nơi làm việc.
- Không gian đón tiếp: Nơi chốn thứ ba có tính chất đón tiếp và thân thiện, dễ tiếp cận và mang lại cảm giác gần gũi cho tất cả mọi người, không phân biệt tầng lớp, giới tính hay tuổi tác.
- Mang lại sự thư giãn và tự do: Đây là không gian mọi người có thể thư giãn mà không cảm thấy bị áp lực hay giới hạn bởi các quy tắc cứng nhắc. Nó khuyến khích sự giao tiếp tự nhiên và cởi mở.
- Khuyến khích giao tiếp xã hội: Nơi chốn thứ ba tạo ra môi trường thuận lợi để mọi người kết nối, từ đó hình thành mối quan hệ cá nhân và sự gắn kết cộng đồng.
- Không tập trung vào mục tiêu kinh tế: Không giống như nơi làm việc, nơi chốn thứ ba không tập trung vào lợi nhuận kinh tế. Mục tiêu chính của nó là khuyến khích sự tương tác xã hội và trao đổi văn hóa.
- Sự tự nguyện: Người tham gia vào nơi chốn thứ ba đến tự nguyện, không có sự ép buộc nào. Mọi người có thể thoải mái rời đi mà không có áp lực xã hội hay cam kết nào.
Với những đặc điểm ưu việt như vậy, nơi chốn thứ ba đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối cộng đồng và củng cố mối quan hệ giữa các thành viên trong cộng đồng (Jeffres et al. 2009). Đây là nơi tạo điều kiện để mọi người gặp gỡ, chia sẻ ý tưởng, và xây dựng niềm tin lẫn nhau. Sự bùng nổ của công nghệ đã làm tăng cảm giác cô đơn trong xã hội hiện đại, dẫn đến nhu cầu cao hơn về những không gian thực tế nơi mọi người có thể gặp gỡ, chia sẻ và tương tác. Nơi chốn thứ ba còn có vai trò thúc đẩy phát triển văn hóa. Đây là những địa điểm thúc đẩy sự sáng tạo và trao đổi văn hóa. Nhiều cuộc cách mạng nghệ thuật, phong trào xã hội đã được khơi nguồn từ các quán cà phê, quán trà và nhà hàng, nơi mà mọi người có thể thoải mái thảo luận về các ý tưởng mới. Ngoài ra, nơi chốn thứ ba giúp cân bằng giữa cuộc sống cá nhân và công việc, tạo ra sự hài hòa giữa đời sống cá nhân và xã hội (Laliberte Rudman et al. 2023). Với đặc điểm của một nơi trung gian, nơi chốn thứ ba giúp con người thoát khỏi áp lực của cả nhà và công sở, tạo ra một không gian để tìm sự thoải mái và bình yên. Cuối cùng, nơi chốn thứ ba là không gian giúp tăng cường đối thoại xã hội, khuyến khích sự tương tác giữa các nhóm xã hội khác nhau, tạo ra những cuộc trò chuyện có ý nghĩa và thúc đẩy sự hiểu biết giữa các cá nhân trong xã hội.
Xu hướng hình thành và các mô hình “nơi chốn thứ ba” trên thế giới
Sau đại dịch COVID-19, xu hướng làm việc và học tập từ xa đã tăng lên rõ rệt, dẫn đến sự phát triển của các không gian làm việc chung và các quán cà phê có chức năng đa dạng, cung cấp không gian làm việc tạm thời. Những nơi này trở thành lựa chọn phổ biến cho những người làm việc tự do và những ai cần một môi trường linh hoạt để làm việc hoặc học tập. Nơi chốn thứ ba đã phát triển mạnh mẽ trong bối cảnh đô thị hóa, sự phát triển của công nghệ và thay đổi cách mọi người tương tác (Turkle 2011)(Rosenbaum and Massiah 2011)(Vaux and Langlais 2021)(Gregg 2018).
Những xu hướng chính và các mô hình tiêu biểu trong sự phát triển của các “nơi chốn thứ ba” trên toàn cầu có thể kể đến trước tiến là sự nổi lên của không gian làm việc chung (coworking spaces). Với sự gia tăng của công việc tự do (freelance) và làm việc từ xa, ngày càng có nhiều người tìm kiếm những nơi để vừa có thể làm việc vừa có thể kết nối xã hội. Các không gian làm việc chung – Coworking spaces cung cấp môi trường kết hợp giữa không gian làm việc chuyên nghiệp và không khí thoải mái của quán cà phê, tạo ra một mô hình “nơi chốn thứ ba” mới mẻ. Các không gian này không chỉ cung cấp các tiện ích văn phòng mà còn tạo điều kiện cho các cuộc gặp gỡ, giao lưu và hợp tác giữa các chuyên gia từ nhiều lĩnh vực khác nhau.
Tiếp đó là các mô hình quán cà phê và nhà hàng với chức năng mở rộng (Waxman 2006). Tại nhiều đô thị, các quán cà phê không còn chỉ là nơi phục vụ nhu cầu ăn uống mà đã trở thành trung tâm cộng đồng, nơi diễn ra các sự kiện, gặp gỡ và trao đổi ý tưởng. Mô hình “cà phê cộng đồng” ngày càng phổ biến, với sự nhấn mạnh vào không gian thoải mái, không áp lực tiêu dùng, cho phép mọi người ở lại trong thời gian dài hơn và tự do tương tác.
Các không gian công cộng và thiết kế đô thị thân thiện cũng đang dần tiệm cận với hình thức của một nơi chốn thứ ba (Gehl 2010). Ngày nay, các thành phố ngày càng chú trọng thiết kế không gian công cộng để khuyến khích sự tương tác xã hội. Công viên, quảng trường, và không gian mở khác đang được phát triển như những “nơi chốn thứ ba” tự nhiên. Ở các thành phố như Copenhagen, Melbourne và Tokyo, các không gian công cộng được thiết kế thông minh và hấp dẫn, tạo điều kiện cho cư dân sử dụng chúng như những địa điểm gặp gỡ hàng ngày.
Các thư viện và trung tâm văn hóa hiện đại mang tinh thần của nơi chốn thứ ba (Jackson 2012). Thư viện giờ đây không chỉ là nơi đọc sách mà ngày càng trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Nhiều thư viện hiện đại trên thế giới như Thư viện Oodi tại Helsinki hay Thư viện Thành phố Birmingham đã thay đổi hoàn toàn cách thiết kế và vận hành, mở ra không gian sáng tạo, hội thảo, triển lãm và các hoạt động xã hội khác.
Trên toàn cầu, mô hình “nơi chốn thứ ba” đang không ngừng biến đổi và phát triển để đáp ứng nhu cầu kết nối xã hội của con người trong một thế giới ngày càng phức tạp. Xu hướng này nhấn mạnh tầm quan trọng của không gian công cộng và sự tương tác trực tiếp trong việc xây dựng cộng đồng, thúc đẩy sự sáng tạo, và phát triển các giá trị văn hóa xã hội.
Cấu trúc không gian điển hình của một nơi chốn thứ ba
Nơi chốn thứ ba được thiết kế để tạo ra một môi trường tự do, thân thiện và dễ tiếp cận, khuyến khích sự tương tác xã hội, do vậy, cấu trúc không gian đặc trưng của một nơi chốn thứ ba thường bao gồm những thành phần sau:
-
- Khu vực không gian mở đa năng: các nơi chốn thứ ba thường không bị giới hạn bởi tường hoặc ranh giới cứng nhắc, tạo sự thoải mái và thân thiện cho người sử dụng. Điều này cho phép mọi người dễ dàng di chuyển và tương tác mà không có rào cản không gian. Tính đa năng của không gian thể hiện qua việc các không gian có thể dễ dàng chuyển đổi để phù hợp với nhiều mục đích khác nhau như làm việc, thảo luận nhóm, tổ chức sự kiện hoặc các hoạt động cộng đồng. Những chiếc bàn, ghế hoặc thiết bị di động thường được sử dụng để tạo ra sự linh hoạt trong việc sắp xếp.
- Khu vực tương tác xã hội: nơi đây thường là những khu vực tụ tập gồm những không gian dành riêng để mọi người gặp gỡ, trò chuyện và trao đổi ý kiến. Khu vực này thường bài trí các ghế sofa, bàn nhỏ hoặc ghế dài để khuyến khích sự giao lưu tự nhiên giữa các nhóm cộng đồng khác nhau.
- Không gian phụ trợ: thường bao gồm quầy cà phê hoặc nhà ăn. Quầy cà phê hoặc nhà ăn thường được bố trí ở trung tâm của nơi chốn thứ ba để tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp. Chính vì vậy, nhiều quán cà phê, quán trà hay quán bar có thể được xem như một nơi chốn thứ ba hoặc dễ dàng chuyển đổi thành nơi chốn thứ ba vì khả năng tạo ra sự giao lưu tự nhiên này.
- Không gian làm việc và học tập: hình thức phổ biến của các không gian này là những khu vực làm việc chung (coworking spaces). Một số nơi chốn thứ ba lấy coworking spaces làm trung tâm đã thiết kế các khu vực làm việc, với nhiều bàn làm việc hoặc phòng nhỏ để mọi người có thể tập trung làm việc cá nhân hay nhóm. Các khu vực này thường đi kèm với tiện nghi như Wi-Fi, ổ cắm điện, và các thiết bị văn phòng. Ngoài ra, đôi khi nơi chốn thứ ba cũng có các không gian chuyên biệt dành cho hội thảo hoặc lớp học, cung cấp môi trường phù hợp để học tập, trao đổi kiến thức và tổ chức các hoạt động đào tạo.
- Không gian sáng tạo và chế tác: một số nơi chốn thứ ba bao gồm các không gian dành cho sáng tạo và thực hành kỹ thuật được gọi là Xưởng chế tạo (fablabs). Các xưởng chế tạo này có thể có máy in 3D, dụng cụ thủ công và thiết bị kỹ thuật số. Đây là nơi mà người sử dụng có thể cùng nhau phát triển các dự án sáng tạo.
- Khu vực thư giãn: Đa số nơi chốn thứ ba cung cấp các không gian yên tĩnh, nơi mọi người có thể đọc sách, suy ngẫm hoặc làm việc mà không bị quấy rầy. Những khu vực này thường có thiết kế đơn giản, với ánh sáng ấm áp và không gian nhẹ nhàng.
- Khu vực hoạt động ngoài trời: thường là các khu vực sân vườn hoặc ngoài trời. Một số nơi chốn thứ ba có khu vực ngoài trời, như sân vườn hoặc ban công, nơi mọi người có thể tham gia các hoạt động tập thể, thưởng thức thiên nhiên hoặc chỉ đơn giản là tận hưởng không khí ngoài trời.
- Cơ sở hạ tầng công nghệ: Các nơi chốn thứ ba hiện đại thường cung cấp Wi-Fi miễn phí, màn hình lớn, máy chiếu, và các thiết bị công nghệ khác để hỗ trợ các cuộc họp trực tuyến, hội thảo hay làm việc từ xa. Đây là yếu tố quan trọng giúp các nơi chốn thứ ba trở thành không gian làm việc linh hoạt cho cả cá nhân và nhóm.
Minh hoạ mô hình không gian của một nơi chốn thứ ba. Nguồn: Tổ chức be-tiers-lieux
Nguồn: TS.KTS Nguyễn Thái Huyền, Sự hình thành và xu hướng phát triển các không gian “nơi chốn thứ ba”, Tạp chí hội thảo
