Do ảnh hưởng của lịch sử, vị trí địa lý, sự giao lưu thương mại và giao thoa văn hoá, nghệ thuật kiến trúc cảnh quan Việt Nam trong quá trình hình thành và phát triển đã du nhập các phong cách kiến trúc cảnh quan từ các nước phương Đông lân cận và phương Tây. Bài viết này phân tích rõ hơn các xu hướng, đặc trưng của các công trình kiến trúc cảnh quan tại Việt Nam trong giai đoạn từ 1990 đến nay.
Lịch sử phát triển kiến trúc cảnh quan Việt Nam
Do ảnh hưởng của lịch sử, vị trí địa lý, sự giao lưu thương mại và giao thoa văn hoá, nghệ thuật kiến trúc cảnh quan Việt Nam trong quá trình hình thành và phát triển đã du nhập các phong cách kiến trúc cảnh quan từ các nước phương Đông lân cận và phương Tây.
Giai đoạn phong kiến Việt Nam với sự giao thoa của những nền văn hoá bản địa Việt, Champa… với những nền văn hoá ngoại lai như Trung Hoa, Ấn Độ, Nhật Bản, phương Tây (chủ yếu qua các nhà truyền giáo và các thương gia…), hình thành nên phong cách cảnh quan truyền thống Việt Nam (từ vườn nhà ở dân gian đến quý tộc, hoàng gia, vườn công trình tôn giáo tín ngưỡng…) và phong cách cảnh quan ảnh hưởng phương Tây pha trộn các yếu tố truyền thống bản địa (thể hiện qua các công trình nhà thờ, nhà nguyện Công giáo…).
Kiến trúc cảnh quan thời kỳ phong kiến chịu ảnh hưởng của nhiều nền văn hóa
Giai đoạn thuộc địa Pháp với sự ảnh hưởng mạnh mẽ của chính quyền thuộc địa, các cộng đồng người Á và Âu nhập cư, cùng với các tầng lớp dân cư người Việt từ bình dân đến giàu có, hình thành và phát triển nhiều loại hình cảnh quan mới như đại lộ, quảng trường, vườn hoa, công viên đô thị, nghĩa trang, vườn công trình công cộng…
Phố Hàng Khảm (Tràng Tiền – Hàng Khay) thời kỳ Pháp thuộc (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)
Giai đoạn xây dựng Chủ nghĩa Xã hội ở miền Bắc và Việt Nam Cộng Hoà ở miền Nam (1955-1975) chịu ảnh hưởng bởi các xu hướng kiến trúc cảnh quan du nhập vào Việt Nam, hệ thống chính trị – xã hội, bên cạnh những tìm tòi, khai thác các giá trị kiến trúc cảnh quan dân tộc của các kiến trúc sư ở cả hai miền. Tại miền Bắc hình thành những khu vực cảnh quan tiểu khu nhà ở, các công viên, quảng trường, tượng đài… ảnh hưởng phong cách Hiện đại Xô Viết (Soviet Modernism) pha trộn tính hiện đại địa phương. Tại miền Nam, phong cách Hiện đại nhiệt đới (Tropical Modernism) được khai thác trong kiến trúc cảnh quan công trình và các không gian công cộng, kết hợp các yếu tố dân tộc.
Phong cách hiện đại nhiệt đới tại miền Nam thời kỳ 1955- 1975
Sau giai đoạn phục hồi sau chiến tranh (1975-1985), Việt Nam bước vào giai đoạn Đổi mới kinh tế (1985-2000) ghi dấu ấn với các công trình kiến trúc cảnh quan công cộng chủ yếu khai thác các yếu tố dân tộc, truyền thống của nghệ thuật vườn cảnh Việt Nam, pha trộn một số đường nét ngôn ngữ cổ điển hoặc hiện đại, ảnh hưởng kiến trúc cảnh quan phương Tây hoặc Xô Viết. Bên cạnh đó, cũng xuất hiện một số trào lưu mới với gu thẩm mỹ và thị hiếu ảnh hưởng văn hoá ngoại lai du nhập của một tầng lớp những người chủ sở hữu mới trong giai đoạn Mở cửa kinh tế. Một số nhà đầu tư nước ngoài đầu tiên bắt đầu đầu tư vào lĩnh vực bất động sản nghỉ dưỡng, sân golf, các khu đô thị, khu dân cư mới…
Giai đoạn từ năm 2000 đến nay là giai đoạn phát triển nở rộ của lĩnh vực kiến trúc cảnh quan, với sự đa dạng về loại hình, phong cách, ngôn ngữ kiến trúc cảnh quan, kỹ thuật và vật liệu xây dựng…, một mặt hội nhập các xu hướng chung trong lĩnh vực nghề nghiệp trên thế giới, mặt khác đánh dấu những chuyển mình tìm về bản sắc, cội nguồn dân tộc, khai thác các yếu tố bản địa.
Giai đoạn từ năm 2000 đến nay đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong kiến trúc cảnh quan
Các loại hình công trình kiến trúc cảnh quan đương đại tại Việt Nam
Trên thế giới, giai đoạn kiến trúc cảnh quan đương đại thường được tính từ thập niên 1960 đến nay. Tuy nhiên tại Việt Nam, làn sóng đầu tư bất động sản với vốn ngoại (nhà ở, văn phòng, du lịch…) bắt đầu hình thành từ thập niên 1990 và phát triển mạnh từ giữa những năm 2000 đến nay, vì vậy, có thể xem giai đoạn từ 1990 đến nay là giai đoạn phát triển kiến trúc cảnh quan đương đại Việt Nam với sự ảnh hưởng giao thoa mạnh mẽ của nhiều xu hướng, phong cách thiết kế quốc tế. Từ đây, kiến trúc cảnh quan trở thành một trong những lĩnh vực thiết kế môi trường sống được quan tâm, bên cạnh các lĩnh vực quy hoạch xây dựng đô thị, thiết kế đô thị, thiết kế nội thất… với đa dạng các loại hình dự án kiến trúc cảnh quan gắn liền với các nhu cầu sau:
Nhu cầu về nhà ở và khu ở tiện nghi, an toàn, xanh với các dự án bất động sản nhà ở, các khu đô thị mới: phát triển hình thái cảnh quan đường phố, tuyến phố thương mại, sân vườn khu biệt thự, không gian cây xanh thảm cỏ vườn hoa dưới chân các toà tháp, sân chơi trẻ em, sân tập thể thao… (như các dự án phát triển nhà ở quận 7 TPHCM, dự án Sài Gòn Pearl, Vinhomes Times City giai đoạn 1…), các dự án khu đô thị sau này bổ sung thêm nhiều không gian cảnh quan xanh (như hệ thống vườn, quảng trường… của Vinhomes Times City giai đoạn 2 và 3…).
Hoặc có thêm các tiện ích công viên trung tâm, sân tập golf, bến du thuyền, hồ, kênh đào… (như các khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng, Ecopark Hưng Yên, Gamuda City Hà Nội, Vinhomes Central Park và Vinhomes Grand Park Quận 9, TPHCM…), hoặc hướng đến mô hình khu ở nghỉ dưỡng sức khoẻ Blue zones (như khu Onsen Villas tại Ecovillage Saigon River – Đồng Nai với việc dẫn dòng khoáng nóng Onsen tới từng nhà…).
Dự án đáp ứng nhu cầu và tiện ích của cư dân đô thị
Nhu cầu kết nối cộng đồng, giao tiếp xã hội với các dự án cải tạo cảnh quan không gian công cộng đô thị (quảng trường, vườn hoa, công viên, đường hoa, phố đi bộ, phố sách…) như các dự án công viên – vườn hoa nhỏ tại TPHCM như Chi Lăng, Lam Sơn, vườn nghệ thuật Bách Tùng Diệp, công trường Mê Linh, Hồ Con Rùa… Các tuyến phố đi bộ, chợ đêm được hình thành và phát triển ở nhiều thành phố (như phố đi bộ Nguyễn Huệ, Bùi Viện – TPHCM; khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phố cổ, Hồ Thuyền Quang, phố Trịnh Công Sơn – Hà Nội; phố đi bộ Nguyễn Đình Chiểu, Hai Bà Trưng, phố Tây – Huế, các chợ đêm Bến Thành, Bình Tây, Tân Định, Hồ Thị Kỷ – TPHCM…).
Mô hình đường sách cũng được nhân rộng tại nhiều đô thị như đường sách Nguyễn Văn Bình TPHCM, phố sách 19/12 Hà Nội, đường sách Vũng Tàu… nhằm phát triển văn hoá đọc. Các không gian công cộng tạm thời (như các dự án sân chơi cộng đồng tái chế, vườn cộng đồng… của doanh nghiệp xã hội Think Playgrounds) đóng góp một hướng tiếp cận cho các không gian đô thị bị bỏ hoang.
Mô hình Đường sách Nguyễn Văn Bình thúc đẩy kết nối cộng đồng
Nhu cầu cải thiện môi trường và cảnh quan đô thị, với các dự án cải tạo sông, kênh rạch tại TPHCM (Nhiêu Lộc – Thị Nghè, Tân Hoá Lò Gốm, Xuyên Tâm…), tại Hà Nội (sông Tô Lịch, hồ Hoàn Kiếm…), tại Đà Lạt (suối Cam Ly…), tại Đà Nẵng (Dòng sông Ánh sáng hai bờ sông Hàn…), tại Huế (công viên, cầu và đường đi bộ hai bờ sông Hương…). Việc bảo vệ hành lang thoát lũ của sông Hồng song song với khai thác giá trị cảnh quan sinh thái của khu vực bãi giữa sông Hồng đã trở thành chủ đề được sự quan tâm của chính quyền, giới chuyên môn và cộng đồng. Các khu vực bị nhiễm mặn, nhiễm phèn, đất nông nghiệp bị thoái hoá, bạc màu… ngày càng được phổ biến các phương pháp cải thiện môi trường bằng các giải pháp cảnh quan.
Nhu cầu bảo tồn, gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hoá và di sản thiên nhiên, với các dự án bảo tồn, trùng tu, cải tạo không gian cảnh quan di sản văn hoá như dự án làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây), nhà cổ Mã Mây, 38 Hàng Đào trong khu phố cổ 36 phố phường, biệt thự Trần Hưng Đạo, hồ Hoàn Kiếm, vườn hoa Diên Hồng… (Hà Nội); bảo tồn và khai thác giá trị dịch vụ du lịch, giáo dục cộng đồng của các Vườn quốc gia, khu Ramsar, khu bảo tồn đất ngập nước…
Dự án bảo tồn và phát huy giá trị khu phố cổ Hà Nội
Nhu cầu nghỉ dưỡng, chữa lành, trải nghiệm thiên nhiên, kết hợp các yếu tố tạo hình cảnh quan điểm nhấn thu hút du lịch, với nhiều dự án khu du lịch, công viên chuyên đề, khu resort, bất động sản nghỉ dưỡng, sân golf, homestay, farmstay… tại các vùng cảnh quan biển đảo, vùng cảnh quan đồi núi, trong các phân khu dịch vụ du lịch của các vườn quốc gia, các vùng cảnh quan nông thôn, cù lao, làng chài, làng dân tộc… thực hiện bởi các chủ đầu tư tư nhân hoặc cộng đồng.
Nhu cầu an toàn thực phẩm của cư dân đô thị với loại hình nông nghiệp đô thị như vườn rau trên mái nhà phố, trên ban công căn hộ chung cư… của nhiều gia đình, mái của trường học… (nổi bật có các công trình thiết kế bởi Võ Trọng Nghĩa Architects từ năm 2011 đến nay, như các dự án nhà ở đô thị riêng lẻ: nhà Hà Nội Green renovation, nhà Hoan ở Nha Trang, nhà Đông Anh, nhà Thắng ở Đà Nẵng…, hay vườn trên mái ở Farming Kindergarten Đồng Nai…), các vườn cộng đồng, trang trại nông nghiệp hữu cơ… (như vườn cộng đồng The Green Dots Nam Thi House; vườn cộng đồng thuộc dự án Zero Waste Community tại phường Phước Mỹ, quận Sơn Trà, Đà Nẵng; vườn cộng đồng Tân Mai Hà Nội của dự án Think Playgrounds…; các trang trại nông nghiệp hữu cơ kết hợp du lịch sinh thái …).
Phát triển mô hình vườn trên mái xuất phát từ nhu cầu thực phẩm
Bên cạnh đó, các loại hình kiến trúc cảnh quan hình thành tự phát bởi cộng đồng tại các không gian không chính thức vẫn tồn tại và phát triển, với hình thức các vườn cộng đồng tự phát trong các khu dân cư (trên vỉa hè, gốc cây, khu đất trống…), các không gian sáng tạo nghệ thuật không chính thức của các nghệ sĩ (trên đường phố, tường nhà, mái nhà…).
Nguồn: Nguyễn Cẩm Dương Ly, Kiến trúc cảnh quan đương đại Việt Nam – Truyền thống và hội nhập, Kỷ yếu Hội thảo “Xu hướng Kiến trúc cảnh quan Việt Nam 2025” (12/2024), TP. Hồ Chí Minh.
