Hạ tầng cảnh quan nổi lên như một cách tiếp cận mới cho sự phát triển bền vững nông thôn, góp phần phục hồi giá trị sinh thái tự nhiên và bảo vệ môi trường cảnh quan nông thôn trong mối quan hệ hài hòa với phát triển kinh tế xã hội.
Hạ tầng cảnh quan như giải pháp mới cho khu vực nông thôn
Đồng thời các tiếp cận này góp hình thành loại hình cảnh quan thích ứng với nhu cầu hoạt động sản xuất kinh doanh và điều chỉnh lối sống của cộng đồng dân cư nông thôn cũng như các biến đổi thất thường của thời tiết do biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra.
Phát huy giá trị và nhận thức về giá trị văn hoá – lịch sử và phục hồi công trình di sản văn hóa và cảnh quan gắn với cấu trúc cảnh quan mặt nước
Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá truyền thống đóng vai trò quan trọng trong việc tạo lập nguồn lực và động lực vững chắc cho phát triển xã hội nông thôn. Tuy nhiên, mức độ quan tâm, nguồn lực hỗ trợ công tác bảo tồn và sức lôi cuốn của lối sống đô thị cũng như những thích ứng trong những điều kiện hiện tại đã và đang làm cho nhưng giá trị văn hóa truyền thống tại các vùng ven đô này ngày càng phai mờ trong tâm trí và lối sống của cộng đồng dân cư địa phương.
Các công trình văn hóa, các giá trị cảnh quan thiên nhiên gắn với cấu trúc nước (đây có thể coi là những di sản cảnh quan đặc biệt và giàu bản sắc nhất của các làng quê Việt Nam) đã và đang chịu tác động mạnh mẽ và thậm chí bị xâm lấn nghiêm trọng bởi quá trình dịch chuyển lối sống đô thị và hiện đại.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu và phục dựng các công trình có giá trị văn hóa – lịch sử, khôi phục các cảnh quan thiên nhiên bị xâm lấn, đặc biệt là cấu trúc nước gắn liền với điều kiện tự nhiên của khu vực là một trong những mục tiêu quan trọng trong việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản đã và đang bị lãng quên.
Việc nghiên cứu phục dựng, khôi phục cảnh quan là một trong những mục tiêu quan trọng
Đồng thời củng cố, phát huy giá trị và nhận thức về văn hóa lịch sử, tài nguyên thiên nhiên; góp phần bảo lưu và duy trì các giá trị văn hóa truyền thống và bảo tồn giá trị cảnh quan tự nhiên đặc trưng của mỗi địa phương.
Tuy nhiên, việc phục dựng hay tu bổ các công trình này cần có những nghiên cứu chuyên sâu về giá trị lịch sử, giá trịnh sinh thái, giá trị tài nguyên thiên nhiên thông qua các tư liệu lưu trữ nhằm đảm bảo phục hồi tối đa tính nguyên bản, hạn chế mức độ can thiệp sâu hay phân cấp mức độ can thiệp đối với từng công trình.
Khai thác tính bản địa
Mỗi khu vực địa lý đều gắn bó chặt chẽ với điều kiện tự nhiên khu vực và đều ẩn chứa rất nhiều giá trị đặc trưng gắn với yếu tố địa hình, hệ thống thủy văn và cấu trúc thảm thực vật. Hơn nữa, lịch sử hình hành của các vùng nông thôn thường có cấu trúc gắn liền với điều kiện tự nhiên, phương thức sản xuất và sản phẩm nông nghiệp của mỗi vùng.
Yếu tố bản địa có thể nói là một trong những yếu tố đặc sắc, có giá trị to lớn và khó có thể lượng hóa được của mỗi khu vực ngoại thành nhờ những hệ sinh thái vô cùng đa đạng, biến hóa và cơ hội lớn trong tổ chức không gian kiến trúc cảnh quan cho mỗi khu vực.
Chính vì vậy, khai thác giá trị bản địa trong thiết kế hạ tầng cảnh quan sẽ góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, hình thành các không gian đặc trưng và phát huy giá trị của các yếu tố quý giá này.
Bảo tồn, khôi phục và phát huy giá trị cấu trúc cảnh quan nước
Thông qua các đồ án quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết trung tâm xã và các điểm dân cư, cần có chiến lược định hướng bảo tồn, tái cấu trúc và phát huy giá trị hệ thống nước mặt của các làng/xã.
Đây là những cơ sở pháp lý quan trọng cho việc bảo tồn các không gian mặt nước đang có nguy cơ bị xâm lấn và từng bước nghiên cứu phục hồi những không gian đã bị san lấp một cách hợp lý nhằm tái cấu trúc không gian mặt nước gắn với điều kiện tự nhiên xung quanh và đặc thù của mỗi làng, xã.
Tuy nhiên, với mật độ dân cư như hiện nay, hệ thống thoát nước cần tách riêng thành hai hệ thống riêng biệt: hệ thống cống ngầm cho thoát nước thải và hệ thống ao hồ, kênh rạch cho thoát nước mặt.
Tích hợp công năng
Cảnh quan không còn đơn thuần chỉ mang ý nghĩa về tạo cảnh và hoạt động ngoài trời cho cộng đồng xã hội; đây còn là không gian tích hợp thêm nhiều chức năng về hạ tầng kỹ thuật. Các không gian này có thể trở thành các khu vực chứa nước tạm thời khi mưa lớn nhằm giảm áp lực cho hệ thống thoát nước chung, là thành phần không thể thiếu của hệ thống tuần hoàn và xử lý nước; đồng thời trở thành một không gian thí nghiệm sinh động được tạo lập bởi các yếu tố sinh thái như địa hình ngập nước, vườn mưa, vườn trên mái và hồ sinh thái… Những không gian này đóng vai trò như phòng học tự nhiên cho cộng đồng dân cư về các giá trị thiên nhiên và sinh thái bền vững.
Không gian công cộng tại thành phố Bacelona được thiết kế tích hợp sân thể thao, sân chơi và sinh hoạt cộng đồng với tính năng trữ nước tạm thời khi xuất hiện các cơn mưa lớn bởi địa hình giật cấp và sử dụng vật liệu cảnh quan phù hợp. Giải pháp này còn tạo lập các không gian mặt nước đa dạng thích ứng với những cơn mưa lớn bất thường ở mức độ khác nhau. Góp phần không nhỏ trong việc giảm sức ép lên hệ thống hạ tầng thoát nước mặt của đô thị. (Nguồn: Phạm 2013)
Phát triển hạ tầng cảnh quan bền vững
Quá trình đô thị hóa thường tạo ra tỷ lệ hạ tầng kỹ thuật không nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội và lưu thông của cộng đồng cư dân và các hoạt động sản xuất kinh doanh. Chính vì vậy, giải pháp tích hợp hệ thống hạ tầng kỹ thuật đô thị với các yếu tố cảnh quan tự nhiên theo hướng phát triển hệ thống hạ tầng cảnh quan góp phần đưa thiên nhiên trở lại đô thị một cách tự nhiên, phục hồi và gia tăng giá trị sinh thái và tính đa dạng sinh học cho không gian cảnh quan đô thị.
Hình thành yếu tố cảnh quan dạng tuyến với vai trò là hành lang trong hệ sinh thái đô thị và thúc đẩy phát triển các đô thị bền vững và có khả năng thích ứng với các hiện tượng thất thường của tự nhiên do biến đổi khí hậu gây ra. Khu vực nông thôn càng có nhiều cơ hội để phát huy vai trò và giá trị của hạ tầng cảnh quan khi áp lực về mật độ xây dựng còn chưa cao, các quy đất phát triển còn có.
Các đồ án quy hoạch nông thôn mới cần chú trọng để dành các quỹ đất cho phát triển hạ tầng cảnh quan, góp phần tạo lập môi trường vi khí hậu thuận lợi và phát triển bền vững cảnh quan nông thôn trước sức ép của quá trình đô thị hóa và hậu quả của tai biến thiên nhiên do hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra.
Hạ tầng cảnh quan không chỉ góp phần gia tăng diện tích xanh cho đô thị, cải thiện điều kiện vi khí hậu, mà còn hỗ trợ đáng kể hệ thống hạ tầng thoát nước mặt, cải thiện khả năng hấp thụ và làm sạch nước chảy bề mặt trước khi thẩm thấu vào lòng đất, bổ sung sự sụt giảm mực nước ngầm và bảo vệ nguồn nước cho các hoạt động hàng ngày của con người.
Sử dụng vật liệu sinh thái
Kết hợp hài hoà giữa giải pháp thiết kế cảnh quan tổng thể với thiết kế kiến trúc theo hướng sử dụng các vật liệu thân thiện môi trường nhằm đạt được tiêu chí kiến trúc xanh đang tạo động lực không nhỏ cho việc tạo dựng các không gian cảnh quan thân thiện và hoà nhập với thiên nhiên, và nhu cầu thực tế của xã hội hiện đại.
Trong không gian cảnh quan, các vật liệu thân thiện với môi trường và có khả năng thấm cao như gạch/bê tông cỏ, vật liệu xốp… đang ngày càng được sử dụng rộng rãi nhằm thay thế cho các diện tích phủ bằng bê tông hay các loại vật liệu ít thấm nước. Việc phủ xanh các bề mặt sân bãi, tường chắn, taluy đất dốc… bằng thảm thực vật, nhất là những loài thực vật bản địa chính là một biện pháp hữu ích, tăng cường mặt phủ xanh, phát triển hệ sinh thái bền vững, đáp ứng tốt yêu cầu cảnh quan, và là một biện pháp tiết kiệm chi phí cho đầu tư xây dựng ban đầu.
Hơn nữa, xu hướng loại dần bê tông và tự nhiên hoá các không gian cảnh quan góp phần không nhỏ trong việc cải thiện môi trường, tăng khả năng tiếp cận cảnh quan thiên nhiên và cơ hội trải nghiệm, khám phá các quy luật vận động và tính đa dạng sinh học của thế giới tự nhiên xung quanh của cộng đồng xã hội.
Sử dụng vật liệu xen lẫn các ô trồng cây xanh cho taluy hay thực vật phủ xanh bề mặt bê tông của tường và sân bãi tạo môi trường thuận lợi cho thực vật phát triển, tăng diện tích xanh, tăng khả năng thấm hút nước mưa và cải thiện điều kiện vi khí hậu hiệu quả
Ứng dụng kỹ thuật “mềm” trong hạ tầng kỹ thuật
Cùng với việc ứng dụng công nghệ hiện đại vào hoạt động sáng tác và thi công cảnh quan, nghiên cứu và ứng dụng những công nghệ thi công cảnh quan thân thiện môi trường, thích ứng với điều kiện tự nhiên.
Các dự án hạ tầng cảnh quan thân thiện môi trường và ứng dụng hạ tầng cảnh quan “mền” thay cho hạ tầng cảnh quan “cứng” nhằm hướng đến một môi trường sinh thái bền vững hơn trong tương lai, thích ứng với điều kiện biến đổi khí hậu và tác động do sự vận động của các quy luật tự nhiên và phù hợp với xu hướng phát triển cảnh quan trên thế giới.
Mềm hóa bờ nước trong thiết kế cảnh quan góp phần cải thiện khả năng tiếp cận nước cho cộng đồng dân cư; hệ thống nước mặt được thug om từ đường và vỉa hè, lưu trữ, lọc nhờ hệ thống thảm thực vật, tăng khả năng thẩm thấu qua nền đất tự nhiên hoặc các vật liệu có khả năng thấm nước và tái sử dụng cho duy trì mảng xanh trong khu vực.
Giải pháp thi công hạ tầng mềm không chỉ tạo ra môi trường sinh thái thân thiện mà còn góp phần phát triển bền vững cảnh quan ven mặt nước tại dự án Làng Mít. (Nguồn: MeinGarten, 2019)
Gắn yếu tố sinh thái với phát triển hệ thống hạ tầng kỹ thuật nhằm hướng đến hệ thống hạ tầng cảnh quan bền vững, thích ứng với những thay đổi do hiện tượng biến đổi khí hậu gây ra và giảm thiểu mức độ ô nhiễm môi trường từ quá trình đô thị hóa. Các không gian này không chỉ góp phần cải thiện môi trường, giảm thiểu các rủi ro thiên tai; đồng thời làm đa dạng hoá các loại hình cảnh quan, sự biến đổi của chúng theo các yếu tố thời tiết khách quan sẽ tạo tính ổn định và sự bền vững cho không gian cảnh quan khu vực ngoại thành.
Sử dụng vật liệu tăng khả năng thấm nước kết hợp với hệ thống thảm thực vật, đặc biệt là hệ thống thực vật có khả năng lọc nước góp phần giảm thiểu thoát nước chảy bề mặt, tăng khả năng thấm nước, cải thiện vi khí hậu và môi trường tự nhiên cho các tuyến đường còn quỹ đất khai thác không gian cảnh quan
Tuyên truyền nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng
Đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng là giải pháp mang tính xã hội cao. Công tác tuyên truyền góp phần không nhỏ trong việc nâng cao ý thức của cộng đồng dân cư, các tổ chức và cơ quan đoàn thể trong công tác quản lý kiến trúc cảnh quan.
Công tác này thường xuyên cần được rà soát, đánh giá và rút kinh nghiệm trong công tác tổ chức nhằm không chỉ tăng tính hiệu quả trong các khâu chỉ đạo và tổ chức thực hiện; mà còn tránh làm suy giảm lòng tin của cộng đồng và phát huy vai trò và trách nhiệm của các cấp chính quyền, các cơ quan, tổ chức và cá nhân trong quá trình thực hiện các chính sách xã hội, đảm bảo hài hòa giữa lợi ích của người dân và lợi ích của cộng đồng.
Nguồn: TS.KTS. Phạm Anh Tuấn, HẠ TẦNG CẢNH QUAN – GIẢI PHÁP CHO HẠ TẦNG NÔNG THÔN THEO HƯỚNG SINH THÁI VÀ PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG BỀN VỮNG, Bộ môn Kiến trúc Cảnh quan, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội.
