Hạ tầng nông thông đang chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của đô thị hóa. Đô thị hoá gắn với công nghiệp hoá và hiện đại hoá trong thời gian qua trực tiếp góp phần hình thành những cấu trúc không gian mới như: những khu/cụm công nghiệp, các trung tâm dịch vụ và đặc biệt là các khu đô thị mới tại các vùng ven đô Hà Nội…
Tác động của quá trình đô thị hoá
Đô thị hoá đã và đang tác động mạnh mẽ tới mọi lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hoá và xã hội của cộng đồng dân cư khu vực nông thôn. Điển hình như sự chuyển đổi nhanh chóng và đồng loạt mục đích sử dụng đất đai từ đất nông nghiệp sang đất công nghiệp, dịch vụ, công cộng, đất ở và đất hạ tầng kỹ thuật; chuyển đổi cấu trúc dân cư từ dân cư nông thôn “thuần nhất” với mật độ thấp với đặc trưng co cụm theo quan hệ láng giềng và quan hệ huyết thống sang cư dân tập trung cao, có mối quan hệ phức tạp và có lối sống đô thị.
Đặc biệt, các khu vực đô thị mới được xây dựng trên nền đất sản xuất nông nghiệp tại vùng ven đô chịu ảnh hưởng của yếu tố di dân cơ học, dân cư quần tụ chủ yếu từ các nơi khác đến. Ngoài ra, với sự hỗ trợ đắc lực của khoa học kỹ thuật hiện đại, yếu tố cảnh quan đặc trưng gắn liền với quá trình cải tạo và thích ứng với điều kiện tự nhiên của mỗi làng quê không còn đóng vai trò quan trọng.
Khu vực nông thôn đang trải qua quá trình đô thị hóa mạnh mẽ
Do đó, mối quan hệ sinh thái bền vững giữa không gian cư trú của cộng đồng dân cư với điều kiện tự nhiên dần bị phá vỡ và thay thế bởi quá trình bê tông hoá, hệ thống hạ tầng kỹ thuật và phương tiện hiện đại. Đòi hỏi cần có những giải pháp tổ chức không gian và thiết kế cảnh quan thích ứng với những điều kiện mới nhưng có khả năng bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống đặc trưng.
Trong quá trình phát triển, nhất là khu trung tâm của các làng/xã – nơi hoạt động thương mại dịch vụ có những bước chuyển mình mạnh mẽ dẫn tới hình thái không gian cảnh quan nông thôn bị biến đổi hoàn toàn và mang sắc thái không gian cảnh quan đô thị, hệ thống hạ tầng kỹ thuật mang hình dáng của đô thị hơn nông thôn.
Tại khu vực trung tâm của xã/huyện, với vai trò là đầu mối phát triển kinh tế xã hội, hiện tượng “nhà lô hoá” các ngôi nhà truyền thống tại các tuyến đường trung tâm và khu vực chợ đã hình thành các dãy phố mới thay thế cho hình ảnh công trình kiến trúc truyền thống với mật độ xây dựng thấp và nhiều diện tích sân vườn cây xanh.
Hình thức khai thác các tuyến phố trung tâm này cũng trở nên nhộn nhịp và đa dạng, hình thành loại hình nhà ở kết hợp dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của cộng đồng trong những không gian chật hẹp, khó có khả năng mở rộng và làm mất đi cấu trúc không gian cảnh quan phù hợp.
Nhà nhiều tầng dần thay thế nhà truyền thống tại các tuyến đường trung tâm làng Văn Nội hình thành sự chắp vá và giảm chất lượng về không gian cảnh quan làng. (Nguồn: Phạm 8/2019)
Với đặc thù của nền văn minh lúa nước lâu đời, cấu trúc nước là một trong những đặc trưng của làng xã Việt Nam. Hệ thống mặt nước bao gồm giếng làng, ao hồ và kênh mương có cấu trúc gắn kết chặt chẽ với tự nhiên. Trong lịch sử, trừ giếng làng là nơi sử dụng cho nước sinh hoạt, hệ thống ao hồ và kênh mương đều đóng vai trò kép của hệ thống thoát nước mặt và nước thải. Với mật độ thưa kết hợp với hình thức tự thấm, sự cân bằng môi trường sinh thái được đảm bảo ở mức độ nhất định.
Tuy nhiên, với tốc độ gia tăng dân số và di dân cơ giới, nhất là tại các vùng ven các đô thị, nhiều không gian mặt nước bị san lấp phục vụ cho nhu cầu phát triển nhà ở. Điều này làm cho hệ thống thoát nước truyền thống bị đứt gãy nghiêm trọng và làm gia tăng nghiêm trọng hiện tượng ngập úng cục bộ.
Hệ thống kênh mương trở thành kênh nước đọng và ô nhiễm nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp và trầm trọng tới môi trường và sức khỏe người dân tại các vùng nông thôn.
Hệ thống kênh mương bị ô nhiễm nghiêm trọng
Chuyển đổi mô hình sản xuất và cấu trúc không gian cảnh quan hạ tầng kỹ thuật
Định hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá kết hợp với chương trình nông thôn mới và nhu cầu thực tế của xã hội đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ phương thức sản xuất và kinh doanh cho người dân ở các vùng nông thôn. Phương thức sản xuất kinh doanh tập trung, ứng dụng khoa học công nghệ và kỹ thuật tiên tiến, hoạt động sản xuất phi nông nghiệp dần thay thế phương thức sản xuất truyền thống.
Không gian sản xuất cũ không còn đáp ứng được các yêu cầu mới. Hạ tầng kỹ thuật phục vụ cho phương thức sản xuất nông nghiệp lạc hậu không còn phù hợp với nhu cầu sử dụng phương tiện máy móc cho sản xuất hiện đại cũng như cuộc sống thường nhật của cộng đồng dân cư.
Bên cạnh đó, với nhu cầu thực tế xã hội, hoạt động mở rộng mặt cắt đường, bê tông hoá hệ thống giao thông và kênh mương là cần thiết. Hoạt động này làm phá vỡ cấu trúc hạ tầng sinh thái bền vững và cảnh quan truyền thống. Cần có các giải pháp sử dụng vật liệu thân thiện môi trường cho quá trình cứng hóa hệ thống hạ tầng kỹ thuật.
Hình ảnh các ngõ nhỏ giới hạn bởi công trình kiến trúc đóng vai trò đa chức năng: giao thông, sinh hoạt và sản xuất hàng hoá… dần trở nên đơn chức năng và mất dần nét văn hoá đa dạng trên các tuyến đường thôn xóm. Đối với những xã còn lưu giữ giá trị truyền thống và giàu bản sắc, cấu trúc không gian kiến trúc cảnh quan có sức hấp dẫn và trở thành điểm đến của nhiều du khách thập phương.
Các hoạt động dịch vụ du lịch là tất yếu góp phần không nhỏ cho việc nâng cao đời sống người dân, quảng bá nét đẹp văn hoá bản địa và thúc đẩy kinh tế dịch vụ du lịch địa phương phát triển. Tuy nhiên, cấu trúc hạ tầng kỹ thuật gắn với tự nhiên dần không đáp ứng được nhu cầu hoạt động và vượt quá sức tải trên toàn hệ thống, từ đó gây ra hậu quả nghiêm trọng về môi trường sống của chính cộng đồng dân cư tại địa phương.
Ngoài ra, đây cũng là nguy cơ tiềm ẩn phá vỡ cấu trúc vốn có và làm giảm giá trị truyền thống của chính những nơi này bởi các yếu tố hạ tầng dịch vụ du lịch mới như bãi đỗ xe, nhà hàng, nơi cư trú…nếu không được kiểm soát và định hướng phát triển phù hợp.
Sản xuất tập trung với quy mô lớn đã tác động không nhỏ tới chất lượng cảnh quan và môi trường nông thôn tại xã Ninh Vân, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình (Phạm, 2019)
Suy giảm vai trò của các công trình di sản gắn với không gian mặt nước
Mỗi xã/huyện đều lưu giữ chuỗi các công trình di sản có giá trị to lớn về lịch sử, văn hoá, tôn giáo tín ngưỡng và tinh thần đối với cộng đồng dân cư. Các công trình đó có thể gồm: Đình, Chùa, Miếu, Quán, Giếng, cây cổ thụ … đóng vai trò trung tâm của xã trong thời gian dài khi gắn với phát triển nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp.
Tuy nhiên, trong quá trình hiện đại hoá và công nghiệp hoá và nhịp sống hiện đại đang làm mờ dần đi vai trò trung tâm của các công trình này. Không gian cảnh quan bị lấn chiếm, các loại hình công trình mới phục vụ quản lý nhà nước, sản xuất, sinh hoạt cộng đồng và xã hội như nhà văn hoá, giáo dục đào tạo, bưu điện, trạm y tế… đã tác động không nhỏ đến sự biến đổi của không gian trung tâm xã.
Các công trình mới này dẫn đến vai trò hoạt động cộng đồng của các công trình di tích, di sản này không còn như trước. Nhiều công trình chỉ còn là điểm đóng vai trò duy trì ký ức hoặc rơi vào tình trạng bỏ quên và xuống cấp nghiêm trọng theo thời gian.
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị của chuỗi các công trình di sản này phụ thuộc nhiều vào nhận thức của cán bộ địa phương cũng như cộng đồng dân cư sinh sống trong khu vực. Những xã còn duy trì và phát huy các lễ hội truyền thống thì giá trị của những công trình di sản này còn được duy trì và bảo tồn.
Công trình văn hoá dần bị lãng quên và xâm lấn bởi công trình nhà ở nhiều tầng, sự xuống cấp của cảnh quan mặt nước và ô nhiễm rác thải trở nên phổ biến – Thủy đình của xã Thạch Xá, Thạch Thất, Hà Nội. (Nguồn: Phạm 4/2019)
Tuy nhiên, tại nhiều nơi, cảnh quan nông thôn đã được người dân và chính quyền địa phương từng bước được quan tâm. Tuy chưa được đầu tư xây dựng với quy mô lớn nhưng những giá trị sinh thái, thẩm mỹ không gian kiến trúc cảnh quan nông thôn từng bước được cải thiện; các hoạt động chỉnh trang chủ yếu là nâng cấp chất lượng hạ tầng cảnh quan và cây xanh đường làng. Tuy nhiên, các giải pháp cảnh quan mới chỉ dừng lại cải tạo vật liệu lát hè và trồng thảm cây hoa ven đường trục chính của các làng, xã.
Mềm hoá hạ tầng giao thông bằng các giải pháp cây trồng thảm đã góp phần nâng cao chất lượng cảnh quan. Tuy nhiên những giải pháp này mới chỉ mang tính tạm thời và chưa có định hướng phát triển cây bóng mát để cải thiện triệt để vi khí hậu và tăng mảng xanh trong hệ sinh thái cảnh quan nông thôn
Trở thành những nét đẹp văn hóa tại các vùng nông thôn của Việt Nam. Nhiều địa phương cũng bổ sung thêm các vườn hoa và tiện ích công cộng như ghế đã, thùng rác và thiết bị tập thể thao ngoài trời, nhưng đa phần chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ.
Nguồn: TS.KTS. Phạm Anh Tuấn, HẠ TẦNG CẢNH QUAN – GIẢI PHÁP CHO HẠ TẦNG NÔNG THÔN THEO HƯỚNG SINH THÁI VÀ PHÁT TRIỂN MÔI TRƯỜNG BỀN VỮNG, Bộ môn Kiến trúc Cảnh quan, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội.
Đọc thêm: Các nguyên tắc cơ bản trong thiết kế cảnh quan nông thôn
